Τρίτη, 9 Μαρτίου 2010

Viridiana



Σκηνοθεσία: Luis Buñuel
Παραγωγής: Spain / Mexico / 1961

Διάρκεια: 90'


Ο Luis Bunuel υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια του παγκόσμιου κινηματογράφου. Το σινεμά του χαρακτηρίστηκε ως αναρχικό, και διακατέχεται από ένα πνεύμα αμφισβήτησης προς τους θεσμούς και τα λοιπά κοινωνικά επινοήματα της εποχής του. Το όνομα του είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το σουρεαλισμό. Αν επιθυμούμε να δούμε το σουρεαλισμό ως κίνημα, υπήρξε ιδρυτικό στέλεχός του. Αν και κατά τη γνώμη του ομιλούντα ο σουρεαλισμός αποτελεί κάτι ευρύτερο από ένα κίνημα ή ένα ρεύμα. Ο σουρεαλισμός για το Bunuel δεν είναι μια αισθητική επιλογή, αλλά μια αναγκαιότητα που υπαγορεύεται από τη φύση του έργου του. Δηλαδή, την ανάγκη να περιγράψει την πραγματικότητα με την ακρίβεια του εξωπραγματικού: απαλλαγμένη από το κοινότυπο.


Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Luis Bunuel υπήρξε γόνος της φιλοσοφίας του Νίτσε. Η οποία στέκεται ενάντια στους κοινωνικούς θεσμούς που στρεβλώνουν την ανθρώπινη νόηση, μεταξύ άλλων και της χριστιανικής ηθικής. Η Viridiana είναι η κατ' εξοχήν ταινία εναντίωσης στη χριστιανική ηθική της περιόδου του Καθολικισμού. Δεν είναι ένα εμπαθή δοκίμιο αθεΐας, αλλά η καταγραφή της παραδοξότητας με την οποία χειρίζεται η θρησκεία, σε εγκόσμιο επίπεδο, τις έννοιες αιτίου-αποτελέσματος, επιφέροντας και την ανάλογη πνευματική στρέβλωση στο ποίμνιο. Σε ένα απλουστευτικό παράδειγμα, η εκκλησία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος εκφυλίζεται από τις αμαρτίες του. Στην αντίπερα όχθη, ο Bunuel και ο Νίτσε(μπορείτε να δείτε χαρακτηριστικά το Λυκόφως Των Ειδώλων) υποστηρίζουν πως ο άνθρωπος δύναται να διαπράξει "αμαρτίες" όταν έχει εκφυλιστεί. Βέβαια τόσο ο Bunuel, όσο και ο Νίτσε, αποφεύγουν να χρησιμοποιούν έντονα χρωματισμένες λέξεις όπως αυτή της αμαρτίας. Και αυτό διότι τίθενται ενάντια στις συγκεκριμένες πεποιθήσεις και αντιλήψεις βάσει των οποίων κρίνουμε αυθαίρετα τα φαινόμενα. Καθώς θεωρούν τον άνθρωπο αναπόσπαστο και αναγκαίο τμήμα του σύμπαντος, και φρονούν πως καμία δύναμη δε μπορεί να κρίνει, να φυλλομετρήσει και να δικάσει αυτό το σύμπαν.

Πρωτού όμως επιστρέψουμε στο εννοιολογικό υπόβαθρο της ταινίας, ας πούμε δυο λόγια για την υπόθεση. Το αγγελικό όνομα του τίτλου αντιστοιχεί σε κάποια μοναχή(Silvia Pinal). Όταν θα επισκεφτεί το θείο της ένα αναπάντεχο συμβάν της απαγορεύει, συνειδησιακά, να επιστρέψει στον οίκο του θεού. Ωστόσο, ακολουθεί την έτερη οδό των αγαθοεργιών για να δοξάσει τον Κύριο και να εκφράσει την πίστη της. Προς έκπληξή της όμως, οι άποροι που στεγάζει, φέρονται καταχρηστικά στη γενναιοδωρία της. Κλονίζοντας έτσι την πίστη της.

Ο Bunuel στη φιλμογραφία του έχει υπονομεύσει τη μπουρζουαζία, την πορνεία, τον μοναχισμό, τους άπορους, το προλεταριάτο, την αριστοκρατία καθώς και άλλες πτυχές του εγκόσμιου βίου. Ωστόσο, δε στρέφεται ποτέ κατά των ηρώων του. Αρνείται να τους κρίνει ατομικά. Δεν ευθύνονται αυτοί για τα κοινωνικά επινοήματα που στρεβλώνουν την ανθρωπότητα. Είναι απλά τα αποτελέσματα της στρέβλωσης που επιφέρουν τα κοινωνικά επινοήματα πάνω τους. Όπως προείπαμε, ο Bunuel αποφεύγει να χρωματίσει τα αποτελέσματα, τους χαρακτήρες του δηλαδή. Τους παραθέτει, ως αποτελέσματα, με σκοπό να ακολουθήσουμε στοχαστικά τα βαθύτερα αίτια που τους μορφώνουν και που τους καθοδηγούν.


Το ίδιο συμβαίνει και στην εν λόγω ταινία, η οποία είναι μάλλον μία από τις χαρακτηριστικές ταινίες του μεγάλου δημιουργού. Κατά τη χριστιανική ηθική η πρωταγωνίστρια Viridiana είναι ενάρετη, διότι προβαίνει σε αγαθοεργίες. Κατά τον Bunuel δεν ισχύει αυτό. Αρνείται να κρίνει φτηνά την ηρωίδα, και τον κάθε ήρωα. Κατά τον Bunuel η Viridiana προβαίνει σε αγαθοεργίες επειδή είναι θρήσκα. Οι πράξεις της δηλαδή είναι το αποτέλεσμα της επίδρασης του αιτίου της πίστης. Αντίστοιχα, κατά τη χριστιανική ηθική οι άποροι θα χαρακτηρίζονταν ως άξεστοι και αχάριστοι, αφού καταχρώνται την ευσπλαχνία των άλλων. Κατά τον Bunuel όμως, οι άνευ τρόπων πράξεις των άπορων είναι πέρα για πέρα φυσικές, και υπαγορεύονται από την μακροήμερη συγκατοίκησή τους με τη βιωμένη καταπίεση και την εξαθλιωμένη ζωή των δρόμων. Ομοίως και με τον θείο. Για τη χριστιανική ηθική ο θείος είναι ένας άξεστος αιμομίκτης. Για τον Bunuel οι πράξεις του θείου είναι απλά το αποτέλεσμα που προκαλεί πάνω του η επίδραση του χρόνιου μοναχικούβίου. Και ούτε καθ' εξής. Ιδού λοιπόν το παράδοξο στη νοητική χρήση της αντεστραμμένης σχέσης αιτίου-αιτιατού που παρουσιάζει στοχαστικά ο Bunuel.


Ασφαλώς και η ταινία του Bunuel ασκεί δριμεία κριτική στην κληρική πραγματικότητα. Άλλωστε μέσα στην ταινία θα παρατηρήσουμε πολυάριθμους βανδαλισμούς εις βάρος χριστιανικών συμβόλων-σημαιών. Όπως είναι το ακάνθινο στεφάνι ή ο σταυρός. Για να φτάσουμε στο αποκορύφωμα της χλεύης, με το κάτι σαν "Μυστικός Δείπνος", υπό την ηχητική υπόκρουση του «Αλληλούια». Η οποία κλόνισε μάλιστα τους θρησκευτικούς κύκλους, όπου και αν προβλήθηκε η ταινία. Είναι σαφής η πρόθεση του Bunuel να κατακρημνίσει το χριστιανικό οικοδόμημα από το συνειδητό των θεατών, επικαλούμενος τα όσα προαναφέρθηκαν.


Υπό αυτό το πρίσμα, στο εκπληκτικό φινάλε, η πρωταγωνίστρια Viridiana ματαιώνεται, και μαζί της ματαιώνεται η "ιδέα" της πίστης. Ωστόσο, αντί η Viridiana να απελευθερωθεί απ' το κοινωνικό επινόημα της θρησκείας, στρέφεται προς ένα άλλο επινόημα. Αυτό της μπουρζουαζίας και της αριστοκρατίας. Καθώς η χαρτοπαιξία αποτελεί δυνητικό αρωγό της κοινωνικοποίησής της. Και ο δαιμόνιος Bunuel, έναν χρόνο αργότερα, με τον εξίσου εκπληκτικό "Εξολοθρευτή Άγγελο" και με την ίδια πρωταγωνίστρια(Silvia Pinal), θα ασκήσει ακόμα μια αιχμηρή κριτική. Αυτή τη φορά προς την αριστοκρατία. Εκκινώντας δηλαδή, απ' το σημείο που κλείνει η Viridiana.
Βαθμολογία 10/10

5 σχόλια:

Mike είπε...

Απο τους πολυ αγαπημενους σκηνoθετες ο Luis Bunuel και μεγας κινηματογραφικος δασκαλος για μενα!

Η Viridiana συγκεκριμενα, εκρηκτικη, σατυρικη, προκλητικη, ειρωνικη, ακραια, αιρετικη, βλασφημη, υπεροχη!

Μεσα στις 3 καλυτερες του για μενα, μαζι με "Εξολοθρευτη Αγγελο" και "Los Olvidados".

Υποκλινομαι!

Υσ.: Μπραβο για το post!

Ετερώνυμος είπε...

Μέγας,πράγματι! Αγαπητέ Kioy,μου άρεσε η θέση σου για τον υπερρεαλισμό.Αν απεγκλωβίσουμε τον όρο από τα ιστορικά κι αισθητικά του συμφραζόμενα,αντιλαμβανόμαστε ότι κάθε σπουδαίο έργο τέχνης δεν μπορεί παρά να είναι "υπερ-ρεαλιστικό".Εντούτοις,όπως και να το κάνουμε,στο έργο του Μπουνιουέλ ρέει και ο σουρεαλισμός ως συγκεκριμένο καλλιτεχνικό ρεύμα,αλλά είναι ένας σουρεαλισμός τόσο οργανικός,τόσο βαθύς,τόσο άγριος που γίνεται ένα με το σώμα της ποιητικής του σκηνοθέτη κι όχι ένα δανεικό ένδυμα του συρμού...
Στις ταινίες που παραθέτει ο Mike ως τις πλέον πλήρεις του Μπουνιουέλ,θα ήθελα να προσθέσω και τον υπέροχα ποιητικό Ναζαρέν!

kioy είπε...

@Mike
Χαίρομαι να βλέπω το Los Olvidados τόσο ψηλά... (Τα άλλα το χω συνηθίσει να τα βλέπω κορυφή).

Είμαστε πολλοί οι Bunuelikoi!

@Ετερώνυμος
Κατ' αρχάς ο άχρονος χαρακτήρας της Τέχνης δεν είναι εκ φύσεως υπερεαλιστικός; Το να βλέπουμε σε χρόνο μελλοντικό κάτι νεκρό να ανασταίνεται;

Ασφαλώς και ρέει ο σουρεαλισμός στο έργο του Bunuel ως κινηματογραφικό ρεύμα. Είναι σχεδόν ταυτόσημα αυτά τα δύο. Όμως ο σουρεαλισμός υπαγορεύεται απ' τις οργανικές ανάγκες του δημιουργού, και δεν επιβάλλεται του έργου. Όπως έχουμε εντοπίσει σε νεότερες κυρίως εκφάνσεις του μετα-σουρεαλιστικού ρεύματος... Είναι η γλώσσα του Bunuel εκ φύσεως σουρεαλιστική!

Χμ, τη Ναζαρέν, την αγνοώ... Πρέπει να επανορθώσω και για αυτό!

Ευχαριστώ για το πέρασμά σας φίλοι μου!

zamuc είπε...

Ίσως η αγαπημένη μου ταινία από Bunuel.

Συμφωνώ ότι "Δεν είναι ένα εμπαθή δοκίμιο αθεΐας" αλλά νομίζω ότι πέρα από "ταινία εναντίωσης στη χριστιανική ηθική της περιόδου του Καθολικισμού" αποτελεί μία διαχρονική κριτική στο "κοινωνικό επινόημα της θρησκείας" και την πρακτική της φιλανθρωπίας που πηγάζει από τη θρησκεία ως μέσο εξιλέωσης. (Χρησιμοποιώ τα λόγια σου γιατί μου άρεσαν πολύ και δεν θέλω να τα αλλάξω).

Συμφωνώ και με το φίλο που αναφέρει το Ναζαρεν. Να το δεις οπωσδήποτε.

kioy είπε...

Ασφαλώς ασκεί κριτική σε αυτά που αναφέρεις... Ασκώντας κυρίως κριτική όχι στην πράξη αυτή καθ' αυτή(της φιλανθρωπίας για παράδειγμα) αλλά στη θέση που διακρατεί στο κοινωνικά νοούμενο σύμπαν... Νομίζω ότι τον Bunuel δεν τον ενδιαφέρουν οι πράξεις, αλλά τα αίτια που της γεννάνε...

Καληνύχτα!