Τρίτη, 20 Απριλίου 2010

The Elephant Man


Σκηνοθεσία: David Lynch
Παραγωγής: USA / 1980

Διάρκεια: 124'


John Merrick ή άνθρωπος ελέφαντας, εσύ από ποιο μπαλκόνι τον κοιτάς; Ο John Merrick(John Hurt) είναι μια στρεβλωμένη ανθρωπομάζα, παραμορφωμένη κατά πολύ για να αποκαλείται ανθρωπόμορφη. Αυτή την ανωμαλία εκμεταλλεύεται ο Bytes, ένας τσιρκολάνος, που τον εκθέτει σ' ένα τσίρκο για τέρατα ώστε να βγάζει τα βιοποριστικά. Παράλληλα, δεν παραλείπει να ασκεί εξουσία πάνω στον ανίσχυρο John, εκτονώνοντας τα δικά του, εξ ανέχειας, καταπιεσμένα ένστικτα. Ο Frederick Treves(Anthony Hopkins) είναι ένας ιατρός με ενδιαφέρον στη μελέτη ανθρωπόμορφων τεράτων, επιδιώκοντας, καλυμμένα, την εσωτερική ανάδειξη-αναγνώριση μέσω αυτών. Όταν θα δει τον John Merrick θα σπεύσει να τον αναλάβει υπό την κατοχή του, προσφέροντάς του έναν υγιέστερο(;) τρόπο ζωής, και κάνοντάς τον κατά έναν τρόπο, "επιστημονικό", αξιοθέατο στους κοσμικούς κύκλους.


Το "The Elephant Man" κινηματογραφικά μας εκπλήσσει. Όχι απαραίτητα ευχάριστα. Μας εκπλήσσει διότι δε συναντάμε τα προσφιλή στο σινεμά του Lynch σχήματα. Η αφηγηματική αναρχία έχει αντικατασταθεί με μια σχεδόν παραδοσιακή γραμμική αφήγηση. Ενώ και η συνήθης πύκνωση στη μετάδοση της πληροφορίας έχει υποκατασταθεί με επαναληπτικά μοτίβα που αποσκοπούν στην υπερσαφήνιση των εκπεμπόμενων μηνυμάτων. Είτε γιατί ο δημιουργός δεν πιστεύει στην εικόνα του, είτε γιατί δε πιστεύει στο κοινό του, είτε επειδή θέλει να κοινωνήσει την ταινία σ' ένα μεγαλύτερο κοινό. Άλλωστε, ας μη ξεχνάμε ότι προτάθηκε για 8 oscars. Η μουσική, σχεδόν ισοβαρές στοιχείο με την εικόνα στον κινηματογράφο του Lynch, επαναπαύεται σε πιο τυποποιημένες επιλογές, συμβαδίζοντας και με τις ανάγκες της γραμμικής πλέον ιστορίας. Και έτσι το ψυχεδελικό κομμάτι, αυτό που χαρακτηρίζει το δημιουργό, αφήνεται αποκλειστικά στη φωτογραφία του Freddie Francis, στους εκπληκτικούς ασπρόμαυρους πίνακές του.


Θα ήθελα όμως να επιστρέψω μ' ένα παράδειγμα για αυτό που χαρακτηρίζω ως υπέρμετρη προσπάθεια αποσαφήνισης απ' την πλευρά του δημιουργού. Στα εναρκτήρια λεπτά, όταν ο Frederick Treves θα πάρει υπό την κατοχή του τον John Merrick, θα γίνουμε μάρτυρες μιας πραγματικά αριστουργηματικής σκηνής. Τη σκηνή που ο ιατρός γνωρίζει το "πειραματόζωό" του στους συναδέλφους του. Η κάμερα κοιτάει εναλλάξ τον John Merrick πίσω από μια κουρτίνα και τα βλέμματα των ιατρών. Τι αριστουργηματική σκηνή; Η μετατόπιση απ' το τσίρκο των δρόμων στο τσίρκο των επιστημονικών συνεδρίων. Και όλο αυτό μόνο με μια σκηνή. Λίγο αργότερα, σεναριακά πλέον, θα παρατηρήσουμε επίσης ένα αριστουργηματικό εύρημα. Η επίσκεψη κάθε επώνυμου στο νοσοκομείο όπου "περιθάλπεται" ο John Merrick, συνοδεύεται με το ανάγνωσμα των κοσμικών στηλών των εφημερίδων της επόμενης μέρας. Όπου και φυσικά πρωταγωνιστούν οι χθεσινές επισκέψεις, δίνοντάς τους έτσι το χρίσμα μιας κοσμικής δεξίωσης, παράστασης, ή ενός πιο εκλεπτυσμένου τσίρκου. Άλλο ένα αριστουργηματικό εύρημα! Στη συνέχεια θα παρακολουθήσουμε δια του λόγου την διευθύντρια να επιπλήττει τον ιατρό Treeves για την "εκμετάλλευση" του John Merrick. Ενώ λίγο αργότερα θα παρατηρήσουμε τον συγκλονισμένο Treeves, επίσης δια του λόγου(που σχεδόν ποτέ καλλίοπτος), να συνειδητοποιεί ότι λειτουργεί όπως ο προκάτοχός του Bytes. Με αποτέλεσμα ο Lynch να υπογραμμίζει το υπογραμμισμένο, κάνοντας εν τέλει μια μουντζούρα.


Στα του "The Elephant Man" επί της ουσίας παρακολουθούμε μια σωρεία ανθρώπων να κακοποιούν τον ασθενέστερο John Merrick. Παρά το απάνθρωπο βάρος των ενεργειών τους η ματιά του Lynch δε γίνεται ποτέ κριτική. Αρνείται να εκπέσει σε μια συζήτηση ψευτο-ηθικής. Αντίθετα, όπως η Βιριδιάνα του Bunuel, κοιτάει τις πράξεις να ξεδιπλώνονται φυσικά πίσω απ' τα κίνητρα των κατόχων τους. Κίνητρο: το πρόσταγμα του πνεύματος προς την ύλη -το σάρκινο σώμα μας- που προκύπτει από την διαμόρφωση του πνεύματος μέσα στη μήτρα του πολιτισμού-υλικού κόσμου. Οι πράξεις φερειπείν του Bytes καθρεφτίζουν το βιοποριστικό άγχος και την ανάγκη ανταπόδοσης της υλικής εξαθλίωσης που έχει βιώσει. Η φροντίδα του ιατρού Treeves προκύπτει απ' το εγωκεντρικό κίνητρο ανάδειξης μέσω της επιστημονικής μελέτης του John Merrick. Και ούτω καθ' εξής. Δεν υπάρχει αυτό που η ηθική ονομάζει καλό ή κακό. Μόνο κίνητρα, αχρωμάτιστα, ή μάλλον χρωματισμένα από τη συμβίωσή μας με τον πεπερασμένο υλικό κόσμο, που πυροδοτούν τις πράξεις μας.

Σε αυτά τα πλαίσια ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο παθητικός ήρωας John Merrick. Ο John Merrick είναι ένας ήρωας που δε διεκδικεί, δεν αγωνίζεται. Στην ουσία, είναι ένας ήρωας σπασμένος -όπως σπασμένος ο κάθε κακοποιημένος- που μόνο ελπίζει. Η αναφορά στη Βίβλο έχει ξεκάθαρη χροιά. Ο Merrick λοιπόν μόνο ελπίζει. Όχι στην καλή μέρα, αλλά απλά σε μια καλύτερη μέρα. Είναι πρόθυμος να ανταλλάξει την επίγεια κόλαση που βιώνει, για μια άλλη πιο ήπια κόλαση. Αλλά όχι για τον Παράδεισο! Είναι ο ίδιος, παραμορφωμένος από τον κύκλο της ζωής, που 'χει πειστεί για τη διαφορετικότητά του. Δικαιώνοντας, κατά έναν τρόπο, τις άνισες συμπεριφορές εις βάρος του. Αρνείται να κοιταχτεί στον καθρέφτη, αρνείται να ξορκίσει την επιφάνεια, και να αποδεχτεί τον εαυτό του. Ο φόβος της επαλήθευσης του ψέματος της εικόνας τον στοιχειώνει. Σπασμένο το "είναι". Για αυτό και η θυσία. Θυσιάζουμε μόνο ό,τι δεν είμαστε...


Βέβαια ο Lynch κάνει κάτι ασυγχώρητο για το σινεμά του Bunuel: ανθρωπισμό. Θεωρεί πως η επίδραση των πρωταρχικών εγωκεντρικών κινήτρων που υπαγορεύουν τις πράξεις μας, δύναται να εξαλειφθούν. Να αποκοπούν από την εξωτερική πολιτισμική μήτρα που επενεργεί πάνω μας, και να ενταχθούν μέσα στο γενόμενο σύμπαν μιας διαπροσωπικής σχέσης. Όπου το "Εγώ" παράγεται ως το συσσωμάτωμα των ατομικοτήτων που συνθέτουν την εκάστοτε ανθρωποσχέση. Όπως συμβαίνει εν τέλει και μεταξύ του John Merrick και του Frederick Treves. Η σχέση τους παύει να είναι συναλλακτική. Πατάει σε έναν βαθύτερο ενσυναισθηματισμό και αποκτά μια αγνή διάσταση αλληλοσυμπλήρωσης και πραγματικού ανιδιοτελούς ενδιαφέροντος. Μια αισιόδοξα νότα μας κατακλύζει..

Όμως, το ερώτημα είναι άνθρωπος ή ελέφαντας; ή μήπως σε τι διαφέρει το δίποδο ζώο που καλείται άνθρωπος σε σχέση με την υπόλοιπη αγέλη;
Βαθμολογία 8/10

6 σχόλια:

Mike είπε...

Δεν θα ξεχασω τη συγκλονιστικη σεκανς στο μετρο, οπου ο John Merrick προσπαθωντας να ξεφυγει απο τα «ζωα» (εντος η εκτος εισαγωγικων) πεφτει κατω και αναφωνει με οσες -πενιχρες- δυναμεις του εχουν απομεινει: «I am not an animal, I am a human being! I am a man!...»

Υσ.: Σαφως και εχει κανει ανωτερες ταινιες ο Lynch.

Καλο βραδυ.

Ετερώνυμος είπε...

Πολλοί θαυμαστές του Lynch απογοητεύτηκαν από αυτή την ταινία,καταλογίζοντάς του κάτι σαν καλλιτεχνική υπαναχώρηση.Εγώ διαφωνώ! Γιατί υπαναχώρηση; Γιατί να απαιτούμε από έναν δημιουργό να διατηρεί εφ'όρου (καλλιτεχνικής) ζωής τα στοιχεία που τον καθιέρωσαν;
Περισσότερο από την επιθυμία του σκηνοθέτη να απευθυνθεί σε ένα μεγαλύτερο κοινό,νομίζω ότι τον ώθησε η διάθεση να αποσυνθέσει τη μανιέρα του,να δοκιμάσει εκ νέου τους παλιούς τρόπους,να αποβάλει το φιδοπουκάμισό του.Το αποτέλεσμα είναι μια πολύ αξιόλογη ταινία,κι ας βλέπουμε σ'αυτήν λιγότερο lynch.
Η περίπτωσή του άλλωστε κάθε άλλο παρά μοναδική είναι! Π.χ. ο Fellini,μετά από ταινίες όπως Roma,La citta delle donne και E la nave va πάει και σου γυρίζει το Τζίντζερ και Φρεντ.Και ο Αντονιόνι τα ίδια και ο Μπέργκμαν και δεν έχουν τελειωμό τα ονόματα.Το ίδιο άλλωστε συμβαίνει και σε άλλες τέχνες.Αναφέρω συχνά το παράδειγμα της Βιρτζίνια Γουλφ,που αφού κατέλυσε κάθε ειδολογική σύμβαση στα "Κύματα",αισθάνθηκε την ανάγκη να επανέλθει στην κλασική κατασκευή και αφήγηση με τα "Χρόνια".Με τον δικό της τρόπο φυσικά,αλλά...επέστρεψε!

Fauntleroy είπε...

Το θέμα με την "απογοήτευση" δεν είναι κάποια τυχούσα αφερεγγυότητα ως προς τις αρχές του σινεμά του από τον Λιντς, αλλά η αντικειμενικά και καθολικά ακροθιγής αντιμετώπιση της υπόθεσης από αυτόν. Εγώ φανατικός Λιντσιανός δεν είμαι, μου αρέσει βέβαια πολύ σαν σκηνοθέτης, αλλά δεν αισθάνθηκα ότι πρόδωσε τις κινηματογραφικές του ρίζες, ούτε ότι απαρνήθηκε τον εαυτό του. Αυτό που αισθάνθηκα ήταν ότι είδα μια καλή ταινία μεν, η οποία ωστόσο βάδισε πάνω στα βαγιοστρωμένα μονοπάτια της Ακαδημίας...

kioy είπε...

@mike
Έξοχη η σεκάνς... Τρομερά φωτογραφημένη, από τα λίγα εξωτερικά πλάνα, που εικαστικά κλέβουν την παράσταση...

@Ετερώνυμος
Καλησπέρα!
Μαζί σου σε όσα λες για την "ανάγκη" διεύρυνσης γλωσσικού ρεπερτορίου! Κάθε καλλιτέχνης, οφείλει με κάθε πνοή του να ξαφνιάζει και να ξαφνιάζεται! Και ασφαλώς το The Elephant Man είναι μια ευχάριστη τέτοια νότα, αλλαγής ύφους!
Οι πειραματισμοί, που προκύπτουν ως δημιουργική προέκταση, είναι παραπάνω από ευκταίοι νομίζω σε κάθε θέαση, καθώς διευρύνουν εκτός από την ταυτότητα του καλλιτέχνη, εννίοτε και αυτή του μέσου!
Απλά, προσωπικά, μιλώντας για τη συγκεκριμένη ταινία, διακρίνω κάποιες αστοχίες κατά την γραμμική αφήγηση. Που αναδεικνύουν έλειψη οικονομίας! Αυτό δεν έχει να κάνει με την αλλαγή ύφους, αλλά με τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί εδώ τα μέσα του ο Lynch.
Κάνοντας παρ' όλα ταύτα, κατά τη γνώμη μου, μια σημαντική ταινία!

@Fauntleroy
Συμφωνώ με το σχόλιο σου... Βέβαια δεν είμαι σίγουρος ότι το αποτέλεσμα υπαγορεύεται από μια τάση "συμβατικοποίησης".
Ίσως απλά να μη "λειτουργεί" τόσο άνετα μέσα σε μια παραδοσιακή ιστορία!

W. είπε...

Εγώ πάλι που ποτέ δεν ήμουν φαν του Λιντς τη θεωρώ αρκετά καλή, δυνατή σε κάποια σημεία, αλλά όπως πολλοί φίλοι προείπαν αρκετά συμβιβασμένη και φιλική προς τους συνήθεις ακαδημαϊκούς υπόπτους, ιδιαίτερα στο μελό "ονειρικό" φινάλε. Ως επιφανειακός θεατής, δεν είδα κάποια κοινά σημεία με το σινεμά του Μπουνιουέλ όπως λέγεται στην τελευταία παράγραφο, ωστόσο έχω και καιρό να τη δω. Η ασπρόμαυρη φωτογραφία πάντως είναι εντυπωσιακή!

Και για όσους απορούν: Είμαι ο πάλαι ποτέ costello :Ρ

kioy είπε...

@W.
Για να μην παρεξηγηθώ, ούτε εγώ εντοπίζω καμιά "αισθητική" "γλωσσολογική" ομοιότητα με το σινεμά του Bunuel. παρά μόνο στον ιδεολογικό τρόπο αντιμετώπισης της ηθικής.

ΚαληνύχτΑ!