Σάββατο, 5 Φεβρουαρίου 2011

Edvard Munch


Σκηνοθεσία: Peter Watkins
Παραγωγής: Sweden/ Norway/ 1974

Διάρκεια: 210'



Άλλο πράγμα ο πολιτισμός κι άλλο η τέχνη. Μη γελιόμαστε! Καλό είναι να μην τα συγχέουμε...


Η τέχνη δεν είναι αστραφτερά φωτάκια σε χώρους κοινωνικών χαχάνων. Ούτε πολυτελή ρούχα σε ζαρωμένα κορμιά είναι η τέχνη. Ούτε καν λόγοι και λόγοι περί τεχνικής και ιστορία της αισθητικής. Όχι δεν είναι έτσι η τέχνη. Η τέχνη δε βουρτσίζει τα δόντια της κάθε βράδυ στις δώδεκα. Ούτε το πρωί φοράει τη γραβάτα της να πάει για δουλειά. Η τέχνη δεν είναι τυπικές χειραψίες. Ούτε λευκά γάντια. Δεν είναι καν μια αίθουσα σινεμά, ένας χώρος θεατρικός, μια gallery, δεν είναι τα grafiti στους τοίχους, δεν βρίσκεται ούτε στις κιτρινισμένες σελίδες ενός βιβλίου. Όλα αυτά είναι πολιτισμός. Πολιτισμός: ο τρόπος που η κοινωνία προσεταιρίζεται έργα ανθρώπων- που στην πραγματικότητα ανήκουν μονάχα στον μοναδικό τους τρόπο να αισθάνονται- και τα εντάσσει στην ανθρώπινη "διάνοια" ανήδονα, ανώδυνα και ανέπαφα. Ο πολιτισμός ευλογεί τα γένια του, άρρηκτα συνδεδεμένος με το κοινωνικό οικοδόμημα. Είναι πολιτισμένος ο πολιτισμός. Η τέχνη όμως είναι αλήτισα και εξόριστη. Δεν εκσπερματώνει με κουρδισμένα χειροκροτήματα. Στις πληγές της ο πόνος, εκεί και ο οργασμός της.


Είναι επικίνδυνο να ασχολείσαι με την τέχνη. Δε σημαίνει εσωτερική ανάταση, ούτε καν κάποια ικανοποίηση. Τουλάχιστον όχι εισπρακτέα. Η τέχνη σημαίνει μια ανεξάντλητη πάλη. Ένα θηρίο που σε τρώει η τέχνη. Και τα έργα της γεννιούνται στο ενδιάμεσο αυτής της πάλης με αίμα κόκκινο, κανονικό. Είναι επικίνδυνη η τέχνη. Σε αφανίζει, σε τρώει. Σε αναιρεί. Σε πληγώνει. Σε ανοίγει. Δε συμφιλιώνεσαι με το θηρίο. Η συμφιλίωση σημαίνει την ώρα που η τέχνη θα 'χει φύγει. Δεν έχει εισιτήριο. Η ευαισθησία των αισθήσεων η μόνη δίοδος: ικανή και αναγκαία. Η τέχνη είναι Κραυγές. Και Ψίθυροι. Κι εσύ είσαι εκεί, μόνο αν αντέχεις να τις στεγάσεις. Με το δικό σου τρόπο. Το δικό σου θηρίο. Τη δική του κραυγή. Που είναι η ηχώ του άλλου.

Πάνω σε αυτές τις αρχές ο Watkins συμπτύσσει το πορτραίτο του Munch. Γιατί ο Watkins εκτός από εξαιρετικός σκηνοθέτης -πράγμα που εμφανίζεται στην ιδιόρρυθμη γλώσσα του με τα τρε γκρο πλάνα και την χρωματική διάθεση που συγγενεύει τρομακτικά με την παλέτα του μεγάλου Νορβηγού ζωγράφου- εδώ λειτουργεί και σαν βιογράφος. Δεν είναι ιστοριογράφος ο βιογράφος. Ο βιογράφος είναι καλλιτέχνης. Καλείται να στεγάσει με το βλέμμα του τα (ασήμαντα ως προς τον εαυτό τους) γεγονότα κάποιας ζωής και να τα αναστήσει μετατρέποντας τα σε μια ανώτερη αλήθεια. Ο βιογράφος -σε όποια γλώσσα κι αν γράφει- είναι το βλέμμα του εκφράζει, όχι τη ζωή του άλλου. Κι αυτό δεν είναι αυθαίρετο. Αναπόφευκτο είναι. Ακόμα κι αν μιλούσαμε για αυτοβιογραφία το ίδιο θα ίσχυε: αφού μετά από ώρες, μέρες ή χρόνια όταν επιστρέφουμε στον εαυτό μας, δεν είμαστε πια οι ίδιοι, δεν είμαστε πια εμείς. Μόνο που η απόδοση προϋποθέτει μια ευαισθησία. Την αρχή να γίνεις ο αισθητήρας του άλλου. Δεν είναι τις ρυτίδες που προσπαθεί να αποτυπώσει ένα καλλιτεχνικό πορτραίτο, ή μια βιογραφία. Ούτε καν ένα lifting προσπαθεί. Μόνο σφυγμοί και ανάσες τα υλικά του.


Και ο Watkins παρατηρεί τις μέρες και το έργο του Munch έτσι όπως οι ανάσες και οι σφυγμοί του Νορβηγού φτάνουν στο πρόσωπό του. Τον παρατηρεί στην ανελέητη κόντρα και απαξίωση που γνώρισε το έργο του από τη θεσμοθετημένη κριτική. Καταλογίζοντας του μομφές που αγγίζουν τα όρια της δεισιδαιμονίας. Και που αποδεικνύουν το ανέπαφο του πολιτισμού, ή του πολιτισμένου κόσμου, με την καλλιτεχνική ουσία. Ακόμα, σε αυτή τη βιογραφία του Munch, ο Watkins ρίχνει βάρος στα παιδικά χρόνια και την πρόωρη απώλεια μητέρας και αδερφής από φυματίωση. Αλλά και στα εφηβικά χρόνια, του ανεκπλήρωτου έρωτα που τον στιγμάτισε. Κι όλα αυτά δεν τα παρατηρεί φαινομενολογικά. Είναι περισσότερο ο αντίκτυπος, ή η σκιά τους -το σκοτάδι και το ψύχος της- που ορίζουν το εσωτερικό του Munch. Μέσα από τα μύχια του γίνονται όλα πιο ορατά απ' ότι θα συνέβαινε με όποια αυτολεξεί δήλωσή τους. Και όλα αυτά τα τραύματα βρίσκονται εκεί, αυτούσια στην τέχνη του, στη ζωγραφική του. Απ' τις βίαιες χαρακιές στον καμβά, που σχίζουν το σώμα να εξέλθει η θλίψη, ως τα λιωμένα χαρακτηριστικά των προσώπων. Έτσι όπως μένει ο κόσμος άμορφος και αδιάφορος, σαν όχλος, όταν ο έρωτας μένει αναπάντητος.


Μη μείνει και η τέχνη αναπάντητη. Edvard Munch: όταν η κραυγή του Munch δόνησε τον Watkins...

8 σχόλια:

moody είπε...

Διαχωρίζεις ουσιαστικά τις έννοιες της ατόφιας, ύψιστης δημιουργίας και της καπηλείας της από θεωρητικολόγους και υπουργούς...

Αν και στον πολιτισμό δε δίνω αυτή την έννοια, αλλά έτσι όπως το θέτεις, συμφωνώ.

Η ταινία μου έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον από τη στιγμή της επανακυκλοφορίας της, πέρυσι, αλλά δεν έχω αξιωθεί να την ακολουθήσω ακόμη. Θα προσπαθήσω να το πράξω σύντομα.

Monsieur Hulot είπε...

Εκπληκτικό κείμενο φίλε kioy, συγχαρητήρια!
Η ταίνια μου άρεσε πάρα πολύ, είχε τολμηρές τεχνικές, εξαιρετική σκηνοθεσία με πλάνα που παρέπεμπαν στους πίνακες του Μουνκ. Μου άρεσε, επίσης, που ο Watkins πριν μας μιλήσει για το Μουνκ μας πληροφορεί για την κοσμοθεωρία εκείνης της εποχής. Ήθελε μεγάλη προσοχή και συμμετοχή του θεατή.
Πάντως, ήταν πολύ κουραστική με βασανιστικά αργούς ρυθμούς. Η αίθουσα στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος όπου προβαλόταν η ταινία ήταν πολύ μικρή και αποπνικτική + είχε πολύ κόσμο + 210' = κουράστηκα. Σε μορφή μίνι σειράς στην τηλεόραση θα ήταν καλύτερα. Μάλιστα, δεν είναι τυχαίο πως η ταινία γυρίστηκε για την τηλεόραση.

kioy είπε...

@moody

Χμ, δεν είναι μόνο σε αυτό το επίπεδο ο διαχωρισμός. Η τέχνη, στην ανθρώπινη νόηση, δια της πορείας χρόνων, έχει επιβληθεί ως κάτι ανώτερο. Και η προσέγγιση του κόσμου σ' αυτή μοιάζει να υπόκειται σε παράγοντες κοινωνικού status και ανύψωσης, πρέπον, καλλιέργιας. Βασικά διαχωρίζω την τέχνη με τον πολιτισμό, ορίζοντας την αντεστραμμένη σχέση που 'χει λάβει η τέχνη μέσα στο κοινωνικό/συλλογικό οικοδόμημα.

Η ταινία, κατ' εμέ είναι ένα οπτικό αριστούργημα. Για τον τρόπο που συγγενεύει την εικόνα και την εντάσσει στην ιδιαίτερη φύση του έργου του Munch. Και γιατί αρνείται την απλή παράθεση γεγονότων, και προσπαθεί να την ακολουθήσει εσωτερικά.

Περιμένω εντυπώσεις αν τη δεις...

@Monsier Hulot
Συμφωνώ. Ο Watkins κεντά με τρομακτική καλλιέπεια το status της εποχής. Από τη συντηριτική γνώμη της Σκανδιναβίας ως τα κινήματα (με αποκορύφωμα αυτό του ρομαντισμού) που αναπτύχθηκαν στη Δυτική Ευρώπη και στο Βερολίνο.

Ναι είναι πολύ μακριά η διάρκεια της. Προσωπικά δε με κούρασε. Νομίζω ότι η ταινία είχε γυριστεί σαν τηλεταινία 2 κομματιών που γυρίστηκαν για τη Νορβηγική τηλεόραση.. ή κάτι τέτοιο..

Καλησπέρα σε όλους.

ναυτίλος είπε...

Τέλεια ανάρτηση!

moody είπε...

Ναι, το κοινωνικό status δεν έχει σχέση με την Τέχνη. Αλλά αυτό δεν αποκλύει (κατά τη γνώμη μου) και την προσωπική ανύψωση του θεατή να γίνεται μέρος αυτής της Τέχνης, κομμάτι της.

Κάποια συναισθήματα οδήγησαν (ή ανάγκασαν) κάποιον να παράγει καλλιτεχνικό έργο. Αλλά θεωρώ πως αυτή είναι η μισή πορεία, καθώς τα συναισθήματα που προκάλεσε σε αυτούς που επέλεξαν να το βιώσουν είναι κι αυτά μέρος του έργου Τέχνης, χωρίς να είναι ο αυτοσκοπός.

Ο πολιτισμός τώρα είναι κάτι πιο συνοψιστικό και με διδακτική μορφή κληρονομιάς.

kioy είπε...

@moody
Συγνώμη για την (πολύ αργοπορημένη) απάντηση...

Δε βλέπω να διαφωνούμε κάπου. Στο κείμενο λέω "Η ευαισθησία των αισθήσεων η μόνη δίοδος: ικανή και αναγκαία. Η τέχνη είναι Κραυγές. Και Ψίθυροι. Κι εσύ είσαι εκεί, μόνο αν αντέχεις να τις στεγάσεις. Με το δικό σου τρόπο. Το δικό σου θηρίο. Τη δική του κραυγή. Που είναι η ηχώ του άλλου." Θέλωντας να υπογραμίσω τη βαρύτητα της θέασης για τη συνέχιση της Τέχνης, αλλά και την ιδιοσυγκρασία της θέασης, που ιδανικά, μπορεί να σημαίνει ένα άλλο πεδίο Τέχνης...

Όπως και ο Watkins εδώ, παράγει τέχνη μέσα απ' τα ερεθίσμτα που του δίνει ο Munch, μια άλλη Τέχνη...

Αν κάπου επιτίθεται το κείμενο, είναι στην ανόδυνη (με συνταγή γιατρού) και χλιαρή μορφή που εκλαμβάνει το έργο τέχνης μέσα στην έννοια του τυπολατρικού (κοινωνικοποιημένου) πολιτισμού..

Καλημέρα σε όλους..

moody είπε...

Όχι, δεν είπα ότι διαφωνούμε. Να επεξηγήσουμε κάποια πράγματα θέλησα.

Η επίθεσή σου είναι στους "επίσημους παρουσιαστές" του πολιτισμού φαντάζομαι περισσότερο. Η δική μου σίγουρα. Κάτι πλούσιους δήθεν που καπηλεύονται την κληρονομιά και την παράδοση μιας χωράς ή της οικουμενικής τέλοσπάντων.

kioy είπε...

Όχι μόνο στους επίσημους παρουσιαστές. Αλλά και στο μέσο θεατή-κοινό, και τον ανέγγιχτο, επιστημικοφανή τρόπο που έχουμε υιοθετήσει στη συνδιαλλαγή μας για το θέαμα.

Αναγάγοντας το σε ένα επίπεδο κοσμικού αυνανισμού παρά εσωτερικού τραυματισμού...

Καλησπέρα!(μονίμως αργοπορημένος)