A Night at the Opera

Σκηνοθεσία: Sam Wood-Edmund Goulding
Παραγωγής: USA / 1935
Διάρκειας: 91'

Οι αδελφοί Marx, έχουν σηματοδοτήσει μια κωμική αδελφότητα στην ιστορία του cinema. Σε αυτή την "αστική" όπερα αποχωρίζονται τον αδερφό τους Zeppo που εγκαταλείπει την κινηματογραφική καριέρα, αποχωρίζονται την Paramount που τους κατηγόρησε σαν ξοφλημένους και ξεκινούν την συνεργασία τους με την MGM. Μια συνεργασία που ξεκινά με την μαγική αυτή αλληγορική νύχτα στην όπερα.

Ο Sam Wood δραματικοποιεί την ζωή δυο παλιάτσων, ενός φιλόδοξου νέου και μιας ταλαντούχας και γοητευτικής σοπράνο κόντρα στην "καθώς πρέπει" κοινωνία της μπουρζουαζίας. Και δεν υπάρχει καλύτερος χώρος για να το πράξει από αυτόν της αριστοκρατικής όπερας. Η υπόθεση είναι απλή. Η πλούσια κυρία της Νέας Υόρκης(Mrs. Claypool), άσχετη με την όπερα γίνεται στόχος ενός δοξομανή με υψηλό πόστο(Herbert Gottlieb). Και μαζί συνάπτουν συμφωνία επιχορήγησης της όπερας την Νέας Υόρκης. Ο καλύτερος αοιδός του κόσμου Lasspari έχει υπογράψει συμβόλαιο μαζί τους, και παίρνει εκτός των αρχοντικών του κόμπλεξ για ντουέτο του την όμορφη ταλαντούχα μα και συνεσταλμένη κοπέλα(Rosa Castaldi). Μεταξύ όλων αυτών βρίσκεται ένας αεριτζής εξυπνάκιας(Otis B. Driftwood). Μια αριστοκρατική φυσιογνωμία με μικροαστικά ένστικτα. Από τον οποίο πιάνονται ο ταλαντούχος και άσημος νέος(Barani) με τους παλιάτσους φίλους του(Fiorello, Tomasso) για να συναντήσουν την αγαπητικιά τους έπειτα από ένα περιπετειώδη θαλάσσιο ταξίδι για τη Νέα Υόρκη.

Ο Sam Wood με τους εκπληκτικούς κωμικούς Marx κάνει μια πολύπλευρη σάτιρα στα σκαριά της αριστοκρατικής κοινωνίας. Δηλώνει ολοφάνερα πως τα υψηλά πόστα κατέχονται από πανούργους ανθρώπους και όχι από ταλαντούχους. Με χαρακτηριστικό παράδειγμα την λαμπρή καριέρα του Lasspari σε αντιπαράθεση με την αφανή του Barani. Ενώ ο δεύτερος καθώς εξελίσσεται η ταινία αποδεικνύει την ανωτερότητα της φωνής του. Επίσης, ένα δριμύ κατηγορώ για την κοινωνική διαστρωμάτωση, η οποία μπορεί να διαμορφώνει τις καταστάσεις. Μπορεί να μετατρέπει μια σχέση σε απαγορευμένη παρά το γεγονός πως υπάρχει αναμφισβήτητη αγάπη. Καθώς το ύψος των συμβαλλόμενων απέχει στις εδραιωμένες αντιλήψεις του κόσμου. Αντίθετα, η εξύψωση που φέρνει μια φανταχτερή θέση ή το χρήμα αποκτά νόμιμο δικαίωμα όχι μόνο στο να επιβάλει την θέληση της, αλλά και να κατακτά την προδιάθεση των άλλων. Καταδεικνύεται ακόμα η επιρροή του χρήματος καθώς και η αφέλεια του σε μια μάλλον ταυτόσημη ερμηνεία. Αντίθετα από την άλλη παρουσιάζεται η λαϊκή κοινωνία σαν ένα πλήθος παλιάτσων. Με ακριβώς όμοια χαρακτηριστικά, αλλά έλλειψης εξουσίας και χρήματος καταδικάζεται σε μια σιωπηλή ανυπαρξία. Αυτή η όψη διακυβερνάται από την κωμική ιδιοφυΐα των αδερφών Marx. Που στους ρόλους των παλιάτσων και του αεριτζή ατζέντη επιδίδονται σε ένα ερμηνευτικό κρεσέντο. Με αφέλεια και μουσικότητα στο ύφος του Charles Chaplin και έξυπνα σκετσάκια χαριτολογούν το περιτύλιγμα αυτού του σκληρού κόσμου. Του σκληρού κόσμου, που αλλάζει στην ξεκαρδιστική ληκτήρια σεκάνς, με τον λαό να εξεγείρεται κατά της αριστοκρατίας μες στο σπίτι της. Την καλογυαλισμένη όπερα. Και να ανακτά δικαιωματικά όσα αξίζει!

Δεν θέλω να κάνω επιπλέον αναφορές στις πολυειπωμένες αρετές των αδερφών Marx και της Kitty Carlisle στο ρόλο της Rosa. Αλλά θέλω να σταθώ σε δυο σκηνές στη σεκάνς του ταξιδιού. Είναι εκπληκτική αισθητικά αλλά και σεναριακά μια από τις καλύτερες στημένες κωμικές σκηνές του κινηματογράφου. Μιλάω για την σκηνή που στριμώχνονται 15 άτομα σε ένα δωμάτιο 3*3. Ένα στοίβαγμα ανθρωποσωμάτων λαϊκής προέλευσης σε μια κρουαζιέρα του πλούτου. Ο καθένας βρίσκεται εκεί ως εργάτης ή ως απλός άνθρωπος του λαού. Χωρίς παράπονα δέχεται την "ασφυξία" και με συναίνεση παρευρίσκεται σε ένα χώρο για να κάνει την δουλειά του. Ο χώρος αντέχει όλους τους καλούς, όμως τελικά μια ανθρωποθάλασσα εξεγείρεται όταν το κεφάλαιο(Mrs. Claypool) επιχειρεί να εισέλθει. Και τσαλαπατημένα σώματα πέφτουν στην καλογυαλισμένη Mrs. Claypool.

Ενώ η άλλη σκηνή που θα 'θελά να σταθώ είναι αυτή της βραδινής διασκέδασης. Ένα πλήθος αστών παρευρίσκεται στριμωγμένο στο κατάστρωμα του πλοίου και διασκεδάζει με τους αθώους αυτοσχέδιους μουσικούς αυθορμητισμούς των αδέξιων παλιάτσων και της φωνής του ταλαντούχου Barani. Την στιγμή που η απαστράπτουσα αριστοκρατία απολαμβάνει σαφώς πιο ευρύχωρα την σαμπάνια της υπό τον ήχο διάσημων μελωδιών. Μια μαζική ελεύθερη κοινωνία, που βιώνει την διασκέδαση μέσα από μικρές αυθόρμητες στιγμές απόλαυσης σε αντίθεση με πάμπλουτες φιγούρες υψηλού κύρους που βαφτίζει την μιζέρια ευτυχία και εναγωνίως αναζητά το σκαλοπάτι που θα εξυψώσει το ανάστημα τους εις βάρος των άλλων!
Βαθμολογία 9/10

Le Scaphandre et le papillon

Σκηνοθεσία: Julian Schnabel
Παραγωγής: France / USA / 2007
Διάρκεια: 112'

Ο Julian Schnabel, που κυρίως με τα πινέλα του έχει "ζωγραφίσει" το όνομα του στην τέχνη, κάνει ένα μικρό οδοιπορικό και σε αυτή του cinema. Με φειδωλές εμφανίσεις! Αυτή την φορά μέσα από την ζωή του Jean-Dominique Bauby, συντάκτη του περιοδικού Elle, συνθέτει ένα ποίημα για την ζωή. Μια δοξολογία για την θέληση, για την ευτυχία, για την δύναμη του ανθρώπου όταν βρίσκεται υπό καθεστώς συνείδησης!

Ξεναγούμαστε στο παράλυτο κορμί του Jean-Dominique Bauby από το πρώτο πλάνο. Με τον τελειότερο οπτικά τρόπο. Ποικίλοι δύσμορφοι φακοί εναλλάσσονται για να διεισδύσουμε σε αυτόν τον δύσμορφο κόσμο του ήρωα μας. Του ήρωα μας που έμεινε παράλυτος έπειτα από ένα ατύχημα. Εγκλεισμένος στο "άψυχο" κορμί του, με μοναδική δυνατότητα το παίξιμο των ματιών του. Η ψυχή του όμως ταξιδεύει τώρα παρά ποτέ, μέσω της φαντασίας του μπορεί να ξεναγείται στις μνήμες του και να απολαμβάνει, έστω και μεταχρονολογημένα, τις μικρές στιγμές ευτυχίας μέσα από τα μικράτα συμβάντα της ζωής του που άφησε να φύγουν... Και αφού ξεπεράσει το πρώτο σοκ δυσφορίας για την ζωή απλώνει τα φτερά του και δραπετεύει από το σκάφανδρο του μεθώντας από την γύρη των αναμνήσεων.

Εδώ ο Schnabel κάνει έναν σοφό παραλληλισμό. Μέσω αντίθετων ζευγών παρουσιάζει την αλήθεια και το νόημα της ζωής. Ο δύσμορφος Jean-Do καθηλωμένος αντιλαμβάνεται την δύναμη της ανθρώπινης ψυχής. Αποβάλλει την μιζέρια της ρουτίνας και περιηγείται στα ονειρικά στέκια της φαντασίας. Από την άλλη, υγιή πρόσωπα περιστοιχίζονται γύρω του. Οι ιατροί, η γυναίκα του, ο πατέρας του είναι μερικά από αυτούς. Που σε πρώτο στάδιο τον αντιμετωπίζουν σαν ένα σταθμό μες στη ρουτίνα τους. Σαν μια ευκαιρία για να απογειώσουν την καριέρα τους, ή μια στιγμή για να ελευθερωθούν από το παρελθόν τους. Στην πλέον μισάνθρωπη κατάθεση! Αυτός μπορεί να είναι εγκλεισμένος σε ένα ξερό κορμί αλλά αυτοί σε μια μίζερη πραγματικότητα! Μόνο που αυτοί κοντά στον Jean-Dο θα πάρουν ένα μάθημα ζωής! Ένα μάθημα για την ίδια την ζωή. Πως μπορεί ένας άνθρωπος μην έχοντας στην ουσία τίποτα, να καταφέρνει να αντλεί την ευτυχία από το παραμικρό. Έχοντας μόνο μια επίπονη διαδικασία επικοινωνίας με τον έξω κόσμο μέσω ενός επινοημένου τρόπου σινιάλων των ματιών. Μια επίπονη επικοινωνία αλλά ταυτόχρονα άκρως γοητευτική, που θα είναι και η απαρχή της συγγραφής ενός βιβλίου με τίτλο το όνομα της ταινίας. Ω, κατόρθωμα! Και τότε κανείς δεν βλέπει τον παράλυτο Jean-Do. Όλοι βλέπουν έναν παθιασμένο άντρα για ζωή. Έναν άντρα αποφασισμένο να μην αφήσει ούτε ένα δευτερόλεπτο χωρίς να γίνει μεθυστική στιγμή. Από τα χιλιάδες χρώματα, από τα μαγικά ταξίδια που με οδηγό την φαντασία φτάνει στην ευτυχία! Και όλοι παίρνουν ένα μάθημα ζωής! Και καθώς εξελίσσεται η ταινία εξελίσσονται και αυτοί. Βαδίζοντας πιο κοντά στα μεταξωτά χνάρια του ονείρου!

Ο Schnabel θεματολογικά σε αυτό τον ύμνο προς την ζωή κυβερνάται από μια αλήθεια! Την ίδια την ανθρώπινη φύση. Που όσα και αν έχεις τίποτα δεν σου φτάνει. Το μόνο που θες είναι να γεμίζεις τις ήδη φουσκωμένες σου τσέπες, να γράφεις το όνομα σου με πιο παχιά γράμματα, προσπερνώντας ότι ανθρώπινο, ότι ουσιώδης, ότι αληθινό. Ένας γνήσιος εκφραστής μιας αρρωστημένα παθολογικής αγάπης προς το ακατόρθωτο. Ένας άπληστος αγώνας προς το ανεκπλήρωτο. Προσπερνώντας παρόν και παρελθόν και προτρέχοντας σε ένα μίζερο μέλλον. Εκμηδενίζοντας ταυτόχρονα όσα μεγάλα έχεις πετύχει, όσες εμπειρίες έχεις στοιβάξει στο χώρο της καρδιάς σου, διαγράφοντας την ζωή από την ζωή. Μόνο που αυτά έρχεται κάποια στιγμή να τα νοσταλγήσεις...Είναι η στιγμή που τα 'χεις χάσει. Που χουν ανοίξει φτερά και αιωρούνται σε ξένους ουρανούς. Και τότε αντιλαμβάνεσαι πως η πνευματική υγεία δεν έχει καμία σχέση με την σωματική! Και πως η μεγαλύτερη τερατομορφία δεν βρίσκεται στο δέρμα, αλλά κάτω από αυτό!

Μόνο που για να πετύχει όλα αυτά πέφτει σε ένα σημαντικό σφάλμα. Ο ήρωας, ο Jean-Do δεν αντιμετωπίζεται ως υπαρκτό πρόσωπο. Αλλά ως η ιδανική ματιά του δημιουργού. Δίχως ψεγάδια, δίχως εντάσεις σε έναν επιμελώς επιτηδευμένο ρομαντισμό. Πρώτο επιχείρημα για όλα αυτά είναι η απουσία του αναμενόμενου ξεσπάσματος μετά την παράλυση του, αλλά και η γενικότερα χαριτωμένη παρουσίαση του. Χαριτωμένη παρουσίαση που πηγάζει είτε από μικρές πινελιές χιούμορ, αλλά κυρίως από το "ποιητικό" voice over της περιγραφής του! Στα ελαττώματα της ταινίας προσθέτω και την άναρχη παρουσίαση του παρελθόντος του ήρωα. Πράγμα που πλήττει την διαδοχικότητα του παρόντος αλλά και την δραματουργική κορύφωση!

Δείτε το ως μια τρυφερή, αλλά και αληθινή ματιά για την ζωή. Παρά τις ατέλειες του πρόκειται για μια καλοδουλεμένη ταινία σε όλα τα επίπεδα! Με την φωτογραφία, το ηχητικό δέσιμο αλλά και τον εκπληκτικό Mathieu Amalric στον ρόλο του πρωταγωνιστή να φιγουράρουν στο χρυσό κάδρο του Schnabel!
Βαθμολογία 7/10

The Shinning

Σκηνοθεσία: Stanley Kubrick
Παραγωγής: USA / England/ 1980
Διάρκεια: 119'

Το φρεσκάραμε προχθές, όπου και το προβάλαμε με την κινηματογραφική ομάδα στο Ο.Π.Α και είπα να επιχειρήσω μια ανάλυση του εδώ. Η αλήθεια είναι πως ο Stanley Kubrick βρισκόταν στα μαχαίρια με τον Stephen King. Του οποίου διασκεύασε το βιβλίο. Και αυτό γιατί μάλλον ο Stephen είχε στο νου του την αυτούσια μεταφορά του. Διασκευή όμως σημαίνει πως χτίζω κάτι από την αρχή και το υποστηρίζω με κινηματογραφικά εργαλεία για να το μεταφέρω στο πανί! Πάντως αυτή η συνεργασία επέφερε μια σπουδαία ταινία, και μετέτρεψε τον Stephen King σε έναν αναγνωρισμένο συγγραφέα του οποίου σενάρια και βιβλία έγιναν και είναι άκρως περιζήτητα!

Το σπουδαίο σε αυτή την ταινία είναι πως υφαίνεται σε δυο κλιμακωτές διαστάσεις. Την μία που ο θεατής βλέπει αυτούσια μέσα από το πανί και την άλλη που φειδωλά αναπτύσσει ο Kubrick, και ο θεατής καλείται να αποκωδικοποιήσει μέσα από ολίγα συμβολικά πλάνα.

Όμως πρώτα ας δώσουμε μια συνοπτική περιγραφή της υπόθεσης! Ένας σαραντάρης άντρας( Jack Nicholson) αποφασίζει να καταφύγει με την τριμελή οικογένεια του σε κάποιο απομονωμένο ξενοδοχείο του Colorado ως συντηρητής του για την χειμερινή περίοδο. Ο Jack είναι συγγραφέας και θέλει να επωφεληθεί του ελεύθερου χρόνου που θα 'χει. Τον οποίον και τον βρίσκει. Όμως το ξενοδοχείο αποκλείεται σταδιακά τόσο φυσικά(χιόνια) αλλά και τεχνολογικά(τηλέφωνα) και η οικογένεια ζει για περισσότερους από τρεις μήνες πλήρως απομονωμένη. Το αίσθημα της απομόνωσης φιλτράρει με τρέλα και γεμίζει εντάσεις τους ήρωες. Εντάσεις που ξεκινούν από μικρά πράγματα και καταλήγουν στο να κυνηγά ο Jack όλη του την οικογένεια για να την θανατώσει. Ωστόσο ο γιος του έχει κάποιο κρυφό χάρισμα. Καταφέρνει να φέρνει οραματικές σκηνές στο νου του τόσο από το παρελθόν όσο και από το μέλλον αλλά και να συνομιλεί με άτομα που έχουν το ίδιο χάρισμα. Το λεγόμενο ως λάμψη. Γεγονός που κινεί τον μύθο μπροστά!

Όπως καταλαβαίνετε η θεματολογία μπορεί να μην διαφέρει από τα άθλια θρίλερ των καιρών μας. Όμως τι είναι αυτό που την κάνει αριστούργημα; Δυο λέξεις. STANLEY KUBRICK. Μία από τις σημαντικότερες σκηνοθετικές φιγούρες στα ιστορικά. Και αυτό γιατί διαχειρίστηκε με πολύ λεπτότητα το θέμα του. Δίνοντας όσο χώρο αναλογούσε για το θέμα του σε κάθε παράγοντα. Φίλτραρε κατ' αρχάς το αίσθημα της απομόνωσης. Με τις εντάσεις να κλιμακώνονται, και τον θεατή να μυείται σταδιακά στο νευρωτικό σύμπαν της αποξένωσης. Με ότι αυτή συνεπάγεται. Κινηματογραφεί τα πρόσωπα με μέτρο δίνοντας τους μόνο όσο χώρο χρειάζονται. Δεν αφήνει τις διορατικές εμπειρίες του εκπληκτικού πιτσιρίκου(Danny Lloyd) να στοιχειώσουν και να βαρύνουν μεταφυσικά την ταινία. Αντίθετα την χρησιμοποιεί για να υποβάλει τον θεατή σε υπέρτατης έντασης πλάνα. Όπως του αιματολουτρού που κατεβαίνει από το ασανσέρ και των σκοτεινών κοριτσιών που εστιάζονται με τηλεφακό. Προκαλώντας τρόμο στο φευγαλέο μάτι του θεατή. Δεν αφήνει τον Jack να γίνει ο serial psycho killer. Και οι ψυχωτικές του φαντασιώσεις επικαλύπτονται σε αυτό που θα αναπτύξουμε στην επόμενη παράγραφο. Αντίθετα, μπουκώνει την ταινία με πολλά στοιχεία, αγωνία και κρατάει τα χαλινάρια της αιματηρής έκρηξης. Άλλωστέ ένα κοντινό του Jack αρκεί για να απογειώσει την ένταση. Περιορίζοντας την από την παγίδα του αδιάκοπου splatarismatos. Και τελικά αυτή η σκηνοθεσία μπορεί να καλύψει ακόμα και την μέτρια ερμηνεία της μητέρας της οικογενείας Shelley Duvall.

Ο Kubrick όμως δεν εμμένει απλά στην αριστουργηματική γραφή με την οποία διαχειρίζεται το ψυχαγωγικό μέρος της ταινίας. Αλλά στοχάζεται πάνω στα θεμέλια του Αμερικάνικου έθνους. Στου Αμερικάνικου glamour έθνους. Πριν υπογράψει το συμβόλαιο ως συντηρητής του 'χει γνωστοποιηθεί το ιστορικό του ξενοδοχείου καθώς και ΄το ότι χτίστηκε πάνω από ένα ινδιάνικο νεκροταφείο. Ω, να οι βάσεις! Ο αφανισμός των ινδιάνων, αποτέλεσε την ανάπτυξη του Αμερικάνικου έθνους σαν έναν υπερπολιτισμό που τροφοδοτεί όλο τον κόσμο. Μετ' έπειτα παρακολουθούμε τον πιτσιρίκο να ποδηλατεί πάνω από ινδιάνικα χαλιά, και την μητέρα εντυπωσιασμένη να παρακολουθεί μερικά πράγματα ινδιάνικης προέλευσης. Έτσι φειδωλά κάνει την εμφάνιση του μέσα από προσεκτικά δουλεμένα πλάνα ο ινδιάνικος πολιτισμός. Μετ' έπειτα, η τρέλα του Jack παίρνει την μορφή μιας εργασίας που έχει συνάψει με τον παλιότερο διαχειριστή του ξενοδοχείου. Και δεν είναι τυχαίο πως ο μοναδικός φόνος γίνεται εις βάρος ενός αράπη(ω, ρατσισμός) ο οποίος κείτεται πάνω σε ένα επιβλητικό ινδιάνικο χαλί. Οι φαντασιώσεις του Jack παίρνουν συνεχώς την μορφή γιορτών και γλεντιών. Σε ακριβά πολυπρόσωπα πλάνα που περιγράφουν επακριβώς την σύγχρονη δομή της Αμερικάνικης κοινωνίας. Ενώ στο τέλος μας φυλάει όλη την αλήθεια. Όπου βλέπουμε σε μια φωτογραφία τους θεμελιωτές του ξενοδοχείου. Ανάμεσα τους και ο Jack Nicholson. Τους θεμελιωτές ενός ξενοδοχείου που βρίσκεται πάνω από ένα ινδιάνικο τάφο! Και εδώ είναι ο παραλληλισμός που επιχειρεί ο Stanley. Ο παραλληλισμός, με την σύγχρονη Αμερικάνικη κοινωνία η οποία θεμελιώνεται πάνω από το αίμα ινδιάνων που κουβαλούν την βαριά ιστορία του τόπου...
Βαθμολογία 9/10