A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence

Σκηνοθεσία: Roy Andersson
Παραγωγής: Sweden / Germany / Norway / France 2014
Διάρκεια: 101’

Ένα περιστέρι έκατσε σε ένα κλαδί, συλλογιζόμενο την ύπαρξή του. Ναι, αυτό είναι ένα πράγμα που μπορεί να κάνει ένα περιστέρι. Ο άνθρωπος όχι. Το βάρος του ανθρώπου θα έσπαγε το κλαδί κι ο άνθρωπος θα έπεφτε και δε θα μπορούσε να συλλογιστεί την ύπαρξή του. Όταν αναφέρομαι στο βάρος δεν εννοώ βέβαια τις φυσικές ιδιότητες της μάζας. Το βάρος δεν είναι μάζα. Δε σπάει μόνο κλαδιά. Αυτό το είδος βάρους στο οποίο αναφέρομαι έχει να κάνει με την έκφραση, τους μορφασμούς, την παρουσία στον χώρο. Αυτό το βάρος εκτονώνει, απωθεί, εξοντώνει, εξουθενώνει κυρίως απωθεί. Απώθηση: η βασική αιτία της κίνησης.

Αλλά αν προς χάριν του κειμένου, εμπιστευόμασταν τον Μίλαν Κούντερα και όλα όσα λέει περί της ελαφρότητας του είναι, το ερώτημα που προκύπτει, είναι ποια μετασχηματιστική διαδικασία προσδίδει αυτό το βάρος στον άνθρωπο; Τι κάνει τον άνθρωπο βαρύ; Δύσκαμπτο; Γέρο; Τι τον καθιστά περιφερόμενο ερείπιο; Γελοίο κι ανυπόφορο μέσα στους κόσμους που παρελαύνει; Δυσάρεστο θέαμα και αποκρουστικό για τον ίδιο του τον εαυτό; Αποκαμωμένο και αντικείμενο χλεύης για τους άλλους;

Όσο κι αν ακούγεται υπερβολικό, αυτό είναι το πορτραίτο –το πορτραίτο του ερωτήματος- των ανθρώπων στο εξαιρετικής ακρίβειας καραβάνι πλάνων του Roy Andersson: ένας ανέμπνευστος θίασος αποτελούμενος από κατά φαντασία ηθοποιούς και κουρασμένους θεατές, –θυσία για τον θάνατο. Στις μαζικές τους συνευρέσεις προσπαθούν να διασκεδάσουν την πλήξη τους. Όμως το μοναδικό αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας είναι η υπογράμμιση της πλήξης. Και πάλι αναδύεται ως κάτι οικουμενικό: Η θλίψη, η πλήξη, η αδυναμία σαν παγκόσμια, σαν συμπαντική ανθρώπινη ουσία του είναι. Και καθετί οικουμενικό βρίσκει τον τρόπο να εξαγνίζει, να λυτρώνει, να μαλακώνει. Αυτός είναι και ο λόγος που όλες αυτές οι ανθρώπινες φιγούρες βαρβαρότητας, καθώς ξετυλιγεται το φιλμ μαλακώνουν, λιώνουν στα μάτια σου, γίνονται συμπονετικά φώτα μέσα σ’ ένα σκοτάδι που παρ’ ότι δεν μπορείς να δεις, γνωρίζεις ότι υπάρχει.

Υποπτεύομαι όμως πως δεν έχω κάνει κανένα βήμα προς το ερώτημα που έθεσα στην προ-προηγούμενη παράγραφο. Αλλά προς τα πού πρέπει να κατευθυνθούμε; Η ειρωνεία του Roy Andersson είναι και πανέξυπνη και αναπάντεχη και διαρκής. Και κατευθύνεται μάλλον προς αυτή την πλευρά της σκέψης: από ένα σημείο κι έπειτα ο άνθρωπος συμβιβάζεται με την ιδέα ότι υπάρχει, παύει να αντιμετωπίζει τον εαυτό του ως ύπαρξη, αρχίζει να τον αντιμετωπίζει σαν γεγονός. Ως ύπαρξη ο άνθρωπος είναι κάτι ολικό. Ως γεγονός δεν είναι παρά το ίχνος της ύπαρξης του. Ο άνθρωπος δίνει βαρύνουσα σημασία σ’ αυτό το ίχνος. Ενδιαφέρεται για τα ίχνη, και στα πλαίσια αυτού του ενδιαφέροντος εγκαθιδρύει ως νομοτέλειες αξιώματα που έχει θεσπίσει αυθαίρετα. Αυτά τα αξιώματα προσανατολίζονται στην ομαλή ροή της ζωής και την τακτοποίηση της ανθρώπινης εμπειρίας βάσει κάποιων κοινώς αποδεκτών κανόνων. Κανόνες όπως αυτοί της ανθρώπινης εργασίας, του χρόνου ως επινοημένο σύστημα (ρολόι), των αποδεκτών τρόπων συμπεριφοράς, του χρήματος, δεν είναι παρά ορισμοί στα πλαίσια μιας κατασκευής που συνολικά ορίζεται ως πραγματικότητα. Ο άνθρωπος δείχνει μια υπερβολική πειθαρχία και ευαισθησία προς αυτές τις έννοιες, παρά το γεγονός ότι κάθε κανόνας δεν είναι παρά μια σκιά τραγικότητας πάνω στην αβαρή και άυλη ύπαρξη. Επί της ουσίας ο άνθρωπος επιλέγει να σκοτώνει οποιαδήποτε πτυχή εσωτερικότητας καταπιέζεται από το προαναφερθέν σύστημα επιβολής. Εν τέλει ο άνθρωπος καταλήγει ομοίωμα του εαυτού του, όμως όχι πιστό. Παραμορφώνεται. Κυρτώνει. Αποκτά βάρος. Ακόμα κι αν το έχει λησμονήσει μοιάζει να υποφέρει απ’ αυτό: Για να βρεθεί εντός πραγματικότητας βρίσκεται εκτός αλήθειας. 

-στον σιεΝ "Στ." ανταλΟυ-

Du levande

Σκηνοθεσία: Roy Andersson
Παραγωγής: Sweden / Germany / France / Denmark / Norway / 2007
Διάρκεια: 95'

«Χαρείτε, λοιπόν, εσείς οι ζωντανοί, τη θαλπωρή του κρεβατιού σας, πριν της λήθης το παγωμένο κύμα γλείψει το πόδι σας που φεύγει.» Είχε πει ο Γκέτε...

Αυτή τη φράση έρχεται να σκηνοθετήσει, ή μάλλον να πλανοθετήσει αυτός ο περίεργος Σουηδός. Και λέω πλανοθετήσει γιατί η ταινία απαρτίζεται κυρίως από στατικά πλάνα. Στα οποία με εξαιρετική τεχνική και μεράκι στο καδράρισμα ολοκληρώνει και κορυφώνει τα νοήματα. Στατικά αυτοτελή πλάνα βουτηγμένα στο εκκεντρικό σατιρικό χιούμορ του Roy Andersson σε μία αν μη τι άλλο δύσκολη γραφή. Γραφή που πατάει πάλι στον σουρεαλισμό με τον οποίο τον γνωρίσαμε στα πολυσύνθετα Τραγούδια από τον δεύτερο όροφο. Μόνο που εδώ το σινεμά του είναι πιο πειθαρχημένο στον πιο αυστηρό σκοπό του. Οι ηθοποιοί αγγίζουν τα όρια της φυσικότητας υπό την μπακέτα του δημιουργού. Πλάνα που περιγράφουν με μια "ρεαλιστική" αλληγορία την ασυγχώρητα μίζερη φύση του ανθρώπου. Σχεδόν βουβά, αφουγκραινόμαστε μόνο τα ξεσπάσματα των ηρώων. Αυτά που κανείς άλλος δε μπορεί να ακούσει μα κύρια να νιώσει, σε αυτό το εγωκεντρικό σύμπαν των μισοπεθαμένων ανθρώπων. Αισθήματα που βαραίνουν τον θεατή στο συνοδοιπορικό ταξίδι του στον στοχασμό του Roy Andersson. Κλοιστοί τοίχοι όπου οι ήρωες ασφυκτιούν, σε έναν κόσμο εξαναγκαστικής συνύπαρξης, ο καθένας κουβαλάει μια στεγνή συναισθηματικότητας ιστορία που θέλει να φορτώσει στους άλλους. Οι άλλοι ωστόσο δεν έχουν χώρο παρά μόνο για το δικό τους ξηρό φορτίο. Η ατμόσφαιρα γίνεται αποπνικτική, γεμάτη ώχρα και αιθάλη που μόνο με την ανθρώπινη ουσιαστική συνύπαρξη μπορεί να σβήσει. Με την αγάπη, με την εγωκεντρική απεξάρτηση και την επανατοποθέτηση σε ένα ομαδικό σύμπαν. Αυτό όμως δεν συμβαίνει ποτέ. Ο Roy Anderson σκορπάει τους ήρωες του σε αραδιασμένα ταμπλό που το καθένα κουβαλάει την δική του νατουραλιστική βαρύτητα. Αδιάκοπα πλάνα που στριφογυρίζουν σαν ελικόπτερα άνω από ανθρώπους που δεν εκτιμούν το νόημα της ζωής. Το δώρο της ζωής. Με την ίδια εμμονή που οι ήρωες του αρνούνται να ξεφύγουν τον ατομισμό τους. Αυτή τους οι τάση, αυτή μας η τάση, μας φέρνει ετοιμοθάνατους σε μια μάλλον γραφειοκρατική ζωή. Άλλωστε αυτό μαρτυράει και το νωθρό make up στα πρόσωπα των άνευρων καθημερινών ηρώων.

Η ανάγκη για συνύπαρξη δίνεται συνεχώς υπό το εξωτερικό περιβάλλον. Μια καταιγίδα που φέρνει την μουντή ατμόσφαιρα που υπάρχει και στο εσωτερικό των ηρώων. Και ας ήδη ο δρόμος για την σωτηρία είναι περισσότερο από εμφανής, η εδραιωμένη μιζέρια δεν αφήνει χώρο για καμία ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Αλληλεπίδραση που θα ξεπάγωνε και θα γεννούσε νέα ψήγματα χαρούμενης ζωής. Αντί αυτού καταθλιπτικά πλάνα απαρέγκλιτα βουτηγμένα στην "αλήθεια" αυτού του σκοτεινού σύμπαν. Πλάνα τα οποία σου δίνουν και την εικόνα του δημιουργού πίσω από την κάμερα. Με ένα σαρκαστικό χαμόγελο, σαν αυτό το καυστικό του χιούμορ, να χλευάζει και να αμφισβητεί την ζωτικότητα των ηρώων, των καθημερινών ανθρώπων. Μέσα από την βροχή ο κλινικός θάνατος έρχεται να "γλείψει το πόδι" των προ πολλού ψυχικά νεκρών ηρώων. Κλινικός θάνατος με την αδιαπραγμάτευτη μορφή του πολέμου...Καθώς οι αδιόρθωτοι άνθρωποι αδέσποτοι κουβαλούν τις συνήθειες τους τα σύννεφα αφήνουν την θέση τους στα βομβαρδιστικά στο πλέον αποστομοτικό finale.
Βαθμολογία 8/10