Dog Day Afternoon

Σκηνοθεσία: Sidney Lumet
Παραγωγής: USA/ 1975
Διάρκεια: 125'

Η μυθοπλασία συνήθως έχει παραπεμπτικές ιδιότητες. Με την έννοια ότι η (εικονική) αποτύπωση, τις περισσότερες φορές, δεν ορίζει κάτι αυθύπαρκτα, αλλά μας παραπέμπει σε αναλλοίωτες και πιο αφηρημένες έννοιες που υποβόσκουν. Στα πλαίσια αυτά, νομίζω πως θα ήταν χρήσιμο εργαλείο μια ματιά στην Πλατωνική ρήση: Όλα όσα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας (στην προκειμένη την όραση) δεν είναι παρά οι σκιές των αιώνιων και άφθαρτων ιδεών. Έτσι και το Dog Day Afternon, πίσω απ' την απολαυστική επιφάνεια του φαίνεσθαι, κρύβει μια πολυεπίπεδη περιγραφή του κοινωνικού πορτραίτου. Και όχι μόνο!


Δύο ερασιτέχνες ληστές, καθώς ο τρίτος δειλιάζει, εισβάλουν σε μια τράπεζα. Το πράγμα στραβώνει μετά από λάθος χειρισμούς. Και ο Sonny(Al PAcino) με τον Sal(John Cazale) προσπαθούν να τη σκαπουλάρουν με το μικρότερο δυνατό τίμημα. Ο ντόρος που ξεσπάει λειτουργεί όπως η βροχή για τα σαλιγκάρια, μαγνητίζοντας ένα πολυπληθές τσούρμο. Υπό την παρουσία της αστυνομίας πρώτοι καταφτάνουν οι λαοπλάνοι των media. Ενώ ακολουθούν οι απλοί πολίτες, που στα πλαίσια της ανθρώπινης ηδονοβλεψίας, προτιμούν τα live show.


Όταν οι εξαγριωμένες φωνές του Pacino "Attika attika, Do you Remember Attica?" γίνονται ιαχή στα χείλη των απλών ανθρώπων, μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε την ανεπάρκεια του "Νόμου" να αγκαλιάσει αυτούς για τους οποίους προορίζεται. Του "Νόμου" όχι με τη μορφή νομικών Συνταγμάτων, αλλά με τη μορφή του κοινωνικού πλαισίου. Την ανεπάρκεια και την αδυναμία του κοινωνικού πλαισίου να εξασφαλίζει την πλήρη αποδοχή του απ' τον λαό. Αντιθέτως, ο "Νόμος" εκλαμβάνεται ως κάτι στατικό το οποίο εξυπηρετεί δόλια συμφέροντα. Τη στιγμή που μάλιστα η εκτελεστική μονάδα, παραδίδεται στη νιρβάνα της οπλοφορίας της. Άλλωστε αυτός δεν είναι ο λόγος για τις αναρίθμητες επαναστάσεις που μετράει ο τόπος μας; Και δε μιλάω για εξεγέρσεις. Αλλά για επαναστάσεις, συλλογικές και ατομικές, ως προς τον τρόπο ζωής. (Επαναστάσεις σαν αυτές που μας περιγράφει η Ντέπυ Χατζηκαμπάνη στο "Αν θα μπορούσα τον κόσμο να άλλαζα"). Αλλά ακόμα και αυτοί που δεν επαναστάτησαν δεν σημαίνει πως δεν το πόθησαν. Μόνο που κάναν τον φόβο τους εικόνισμα και την ασφάλεια του μαντριού τους.

Κάποια στιγμή ένας δημοσιογράφος ρωτάει τον Al Pacino "Γιατί κάνεις τη ληστεία;". Πόσο αλλόκοτη μοιάζει αυτή η ερώτηση. Δεν υπάρχει απάντηση. Η επιλογή είναι μονόδρομος στα οικονομικά και κοινωνικά τέλματα του συστήματος. Οι ληστές είναι εντελώς άκακοι. Δε συναντάμε σε αυτούς κανένα ίχνος επιθετικότητας, όπως θα αναμενόταν σε κάποιον στυγερό εγκληματία. Αδιάσειστο τεκμήριο το χαμόγελο στα χείλη των θηλυκών ομήρων, η συνεργασιμότητά τους, αλλά και οι σχέσεις που αναπτύσσονται. Η πλοκή ξεδιπλώνεται περιμετρικά του Al Pacino. Είναι αυτός, που όπως πληροφορούμαστε, έχει αναλάβει την ευθύνη να είναι ο πατέρας όλων. Των γονιών του και των δύο ερωτικών συντρόφων του. Ο καθένας τους είναι εγκλεισμένος σε μια νοσηρή ιδιοτέλεια. Το ίδιο συμβαίνει και με τον πνευματικά πειραγμένο συνεργάτη και φίλο του Sal. Ο Al Pacino έχει αναλάβει την φροντίδα όλων. Ροκανίζοντας και ξοδεύοντας τα ελάχιστα υπολείμματα του εαυτού του. Το ίδιο συμβαίνει και σε αυτή την "επιχείρηση". Είναι ο Al Pacino που θα σηκώσει όλο το βάρος. Κρατώντας το κλίμα ευχάριστο εντός της τράπεζας. Και χειρίζοντας τις ισορροπίες με λεπτό τρόπο εκτός αυτής. Ακόμα και όταν πληροφορείται το άδοξο τέλος που του επιφυλάσσεται.


Ο Al Pacino παραδίδει μια τρισμέγιστη ερμηνεία(με το πιστόλι στον κρόταφο ίσως την ξεχώριζα ως την καλύτερη του). Διαστέλλει τις ερμηνευτικές ικανότητες του σώματος και του βλέμματος. Ενώ ο μεγάλος Sidney Lumet παραδίδει μαθήματα σκηνοθεσίας. Με μια πρωτοφανή σύλληψη του ντεκουπάζ(προσέξτε τις σκηνές που ορίζονται τα εντός και τα εκτός της τράπεζας). Εντύπωση προκαλούν και τα κοφτερά κάδρα στα αινιγματικά βλέμματα των ηρώων. Για παράδειγμα η ματιά του διευθυντή της τράπεζας ξεχειλίζει από μίσος και φθόνο. Καθώς παραγκωνίζεται από οικονομικός προστάτης των εργαζομένων σε έναν απλό όμηρο. Αφού οι ασκούμενες του υποτάσσονται εθελούσια στον ανώτερο συναισθηματικά Al Pacino. Άλλο ένα παράδειγμα είναι και το βλέμμα του πράκτορα του Fbi. Ματιές που ξεχειλίζουν μιας παγωμένης και νοσηρής υπεροψίας. Ενώ το βλέμμα του Al Pacino είναι πάντα φυσικό, με ζωγραφισμένη την αγωνία, την ευσπλαχνία, την αισιοδοξία και την απόγνωση πάνω του.

Η ταινία αν και είναι γυρισμένη αποκλειστικά σε έναν χώρο(στην τράπεζα) κρατάει με άνεση το ενδιαφέρον στο αμείωτο. Μέχρι την τελευταία σκηνή που οι αποστάτες, που πρωτίστως έχουν κατακτήσει το λαό, φυγαδεύονται απ' την αστυνομία. Λίγο νωρίτερα ο Al Pacino έχει πει:"Θέλω αυτός που θα με σκοτώσει να το κάνει από μίσος και όχι επειδή θα είναι η δουλειά του". Άραγε διώκεται ο εγκληματίας Sonny, ή ο επαναστάτης;
Βαθμολογία 9,5/10

Before the Devil Knows You're Dead

Σκηνοθεσία: Sidney Lumet
Παραγωγής: USA / UK / 2007
Διάρκεια: 117'

"Να εύχεσαι να έχεις ζήσει μια ώρα στον παράδεισο, πριν ο Διάβολος καταλάβει ότι πέθανες". Αυτό το ρητό αντιστοιχεί στην εναρκτήρια φράση που έρχεται να ισοπεδώσει ολοκληρωτικά όποιες ελπίδες για έναν ηθικό βίο. Ο κόσμος σήμερα, δίχως εξαιρέσεις, είναι ένα ζεματιστό και κατακόκκινο καζάνι που στους ατμούς του προϊδεάζει την αιώνια Κόλαση.

Ο Sidney Lumet, στα 83 του πλέον, με γνώριμη επιθετική ματιά θα πλέξει το κατάμαυρο ομοίωμα της σημερινής πραγματικότητας. Αν ο κινηματογράφος τα τελευταία χρόνια έχει να επιδείξει δεκάδες ταινίες αμφισβήτησης και ειρωνείας πάνω στο Αμερικάνικο Όνειρο, το Before the Devil Knows You're Dead προχωράει παραπέρα. Θα κινηματογραφήσει τα απομεινάρια και τα ερείπια της ηθικά παρηκμασμένης καθημερινότητας κατά την αιώνια πάλη για ένα κομμάτι πλαστής και επιχρυσωμένης ευτυχίας.


Ο Andy(Philip Seymour Hoffman) είναι ένας μεγαλομεσίτης που υποκύπτει σε όλες τις ατασθαλίες του πλούσιου βίου(αποξενωμένη οικογένεια, οικονομικές καταχρήσεις, αμοραλισμός, ανασφάλεια, ανάγκη τεχνητών παραδείσων) και αδερφός του Hank(Ethan Hawke). Ο Hank είναι ένας αδύναμος άντρας καταδικασμένος να πληρώνει τα λάθη των προσωπικών του επιλογών(άστοχος γάμος, επαγγελματικές δυσκαμψίες). Και οι δύο βρίσκονται σε ηλικία που δεν τους επιτρέπει να ροκανίζουν το πλούσιο μεν οικογενειακό κομπόδεμα, έτσι ο Andy σχεδιάζει μια "βέβαιη" ληστεία στο οικογενειακό κοσμηματοπωλείο. Όμως η ατολμία και η αναποφασιστικότητα του Hank κατά τη διάρκεια αυτής, στερεί έμμεσα τη ζωή απ' τη μητέρα τους. Ο πατέρας Charles(Albert Finney), μια ενηλικιωμένη ξεπατικοτούρα του Andy, μη αντέχοντας τη συζυγική απώλεια αναλαμβάνει προσωπικώς να εξιχνιάσει το μυστήριο της δολοφονίας. Η αρχική, και μόνο κατά τα φαινόμενα υγιής, εικόνα της οικογένειας καταστρατηγείται, και αποτυπώνεται θεσμικά ως βασικός υπαίτιος του κοινωνικού ξεπεσμού.

Ο Sidney Lumet εγκαταλείπει εξ' αρχής την γραμμική αφήγηση. Αντίθετα, εναλλάσσοντας τους κεντρικούς άξονες διηγείται την ιστορία με χρονικά πισωγυρίσματα που έχουν ως σημείο αναφοράς κάθε φορά ένα διαφορετικό πρόσωπο. Η μοντέρνα σκηνοθεσία δίνει ρυθμό στο φιλμικό χρόνο με ταχέως μεταβαλλόμενα κάδρα, με ανατρεπτικές οριζόντιες και κάθετες θεματικά αλλαγές, με την χρήση αρνητικών και ανατρεπτικών γωνίων λήψης. Τα παραπάνω στοιχεία συνθέτουν το δυναμικό περιβάλλον της ταινίας που αναπόφευκτα και λογικά επισύρει κάποιες αδυναμίες. Οι ήρωες, δεδομένης και της προσέγγισης βρίσκονται σε πρώτο πλάνο, και αυτό το οικογενειακό δράμα καθώς εξελίσσεται μας παραπέμπει όλο και περισσότερο στην αρχαία Ελληνική τραγωδία.


Αλλά ας μιλήσουμε λίγο για τα πρόσωπα. Ο Andy αντιπροσωπεύει τον πετυχημένο μεσοαστό που έχει αναρριχηθεί στην κορυφή της εργασιακής πυραμίδας. Μόνο που αυτή η επιτυχία βρίσκεται σε ολική αντιδιαστολή με τα προσωπικά του συναισθήματα. Πίσω από την επιτυχία κρύβεται μια βαριά Κεϊνική τραυματισμένη προσωπικότητα, ενώ επακόλουθο της επιτυχίας είναι η ολοκληρωτική ηθική αλλοίωση. Παρουσιάζεται ως αδίστακτος και δολοπλόκος με μοναδικό Θεό το χρήμα. Η προσωπική του ζωή έχει ανάγκη από ενέσεις που θα του επιτρέψουν να ανέχεται τον κενό εσωτερικό του κόσμο. Στα πλαίσια αυτά παρακολουθούμε την υπερπολυτελή περιουσία του(σπίτια, αυτοκίνητο κλπ), την εκθαμβωτική γυναίκα του(Marisa Tomei) η οποία έχει αποδράσει από τις σεξουαλικές φαντασιώσεις κάθε ανδρός, και μάλιστα στην πιο σαρκική τους μορφή, και τέλος την περιοδική επίσκεψή του σε "πολυτελή οίκο" χορήγησης ναρκωτικών. Άραγε αυτός είναι ο επίγειος υλικός παράδεισος που οραματίζεται ο κάθε μικροαστός;


Ο Hanks από την άλλη αποτελεί το ανίσχυρο πλάσμα που καλείται να επωμιστεί το βάρος της υπεραξίας του καπιταλιστικού συστήματος. Χρεωμένος ως εκεί που δεν πάει, εξαιτίας ενός ανεπιτυχή γάμου και της ανήλικης απροθυμίας να αντιμετωπίσει τις πολυάριθμες αδυναμίες του, το χρήμα φαντάζει ως μοναδικές φυσαλίδες οξυγόνου. Και σε αυτό το επίγειο σαφάρι είναι καταδικασμένος να χάσει οποιαδήποτε λογική και ηθική φρόνηση. Καθώς παρά τους αρχικούς δισταγμούς ενδίδει στο βδελυρό σχέδιο του αδερφού του, ενώ άνευ δισταγμού υποκύπτει στις "απαγορευμένες" ερωτικές επιθυμίες του.


Τέλος, ο πατέρας Charles κλείνει τον χορό των κεντρικών προσώπων σε αυτή την ιδιότυπη τραγωδία. Αυτοεπικυρρήσσεται τιμωρός και στρέφει όλες τις ενέργειες του στην εξιχνίαση του μυστηρίου παρά στο θρήνο της συζύγου. Η οικογενειακή θαλπωρή γρήγορα υπονομεύεται από την εγγενή ύπαρξη του κοσμηματοπωλείου. Το οποίο πλέον εκτός από πόρος παραγωγής οριοθετείται και ως βασικό αίτιο της εν βάθος αποξενωμένης οικογένειας!

Το "Before the Devil Knows You're Dead" είναι μια δυνατή και κατάμαυρη ταινία που βασίζεται σε μεγάλο μέρος, πέρα της μοντέρνας οπτικής του σκηνοθέτη, στους πρωταγωνιστές του. Ωστόσο οι ήρωες, περισσότερο για τις ανάγκες του σεναρίου και λιγότερο για το παιχνίδι των εντυπώσεων, τοποθετούνται σε μια μεταρεαλιστική βάση. Ο Sidney Lumet υπονομεύοντας τόσο τα δημιουργήματα τους όσο και τον σύγχρονο κόσμο ευρύτερα είναι σαν να λέει: "Η Κόλαση σε περιμένει! Μην τρέφεις αυταπάτες διαφυγής. Ο Διάβολος, περισσότερο απ' οπουδήποτε αλλού, βρίσκεται μέσα σου...".
Βαθμολογία 7,5/10