Σκηνοθεσία: Sam Wood Παραγωγής: USA / 1939 Διάρκεια: 114'
Η δουλειά ενός βιογράφου είναι να μπορεί να αποδώσει ισόποση αξία στη ζωή ενός "Πρόεδρου Προέδρων" με αυτή ενός κοινού ανθρώπου. Όχι, η ταινία δεν είναι βιογραφία. Ο Mr. Chips του τίτλου προέρχεται από το χώρο της μυθοπλασίας. Δηλαδή του φανταστικού. Αλλά είναι η φαντασία άυλη; Όχι, είναι σάρκινη. Απ' τη στιγμή που υποσταίνει εντός της κεφαλής ενός ή περισσοτέρων ανθρώπων. Και έτσι και ο κύριος Chips είναι σάρκινος, ενταγμένος στη χρόνια ιστορία της Τέχνης να εμπραγματώνει τη φαντασία. Και έτσι οι σεναριογράφοι(R.C. Sherriff, Claudine West, Eric Maschwitz, James Hilton(σε αυτόν ανήκει το βιβλίο)), αλλά και ο σκηνοθέτης Sam Wood καλούνται να αποδώσουν την πρέπουσα αξία στη φανταστική -που πλέον γίνεται υπαρκτή- ζωή του κύριου Chips.
Όπως διαφαίνεται και παραπάνω, στα 114 λεπτά αυτού του δράματος θα ασχοληθούμε με τη ζωή του κύριου Chips(Robert Donat). Ενός δασκάλου σε σχολείο αρρένων. Που καλείται να αντιμετωπίσει την υπέρμετρη ντροπαλότητα και εσωστρέφεια του απέναντι από τα "ζιζάνια" στα οποία διδάσκει. Ο φιλμικός χρόνος εκκινεί από τη στιγμή της πρόσληψης του στο σχολείο, και εξελίσσεται ως το πέρας της ζωής του. Στο αναμεταξύ υπάρχουν εκατομμύρια στιγμές και γεγονότα. Αυτά που ορίζουν και χρωματίζουν την ύπαρξη μας. Μέσα σ' αυτά θα διακρίνουμε την παραμυθένια σχέση του Mr. Chips με την όμορφη σύζυγο του(Greer Garson). Το ακλόνητο δέσιμο του καθηγητή με τα παιδιά, και το πάθος του για διδασκαλία. Την, σύμφωνη με τα όνειρα του, διάφορη από τα σχέδια του, επαγγελματική ανέλιξη. Αλλά και μια μάλλον αχρείαστη αναφορά στον Παγκόσμιο Πόλεμο, που εντάσσεται κυρίως στον ενθουσιασμό του δημιουργού να μιλήσει για όλα, ή αντιστρόφως στην ατολμία να εστιάσει εξ ολοκλήρου στο εσωτερικό του Chips ανεπηρέαστος από το εξωτερικό.
Το "Goodbye, Mr. Chips" είναι πρωτίστως ένα heartbreaking δράμα! Που επιδεικνύει αξιοπρόσεκτη ωριμότητα για την ηλικία του -η καλύτερα για την ηλικία του κοινού του- στην γενναία αφηγηματικά διαχείριση της απώλειας. Ενώ εντάσσεται με ευκολία στις μνημειώδεις ταινίες που αναφέρονται στο δίπτυχο της σχέσης καθηγητή-παιδιών. Τονίζοντας το άναρχο της διαδικασίας της διδασκαλίας. Απαλλαγμένης από την απλή μεταφορά ξύλινης και στέρεας γνώσης. Δεν υπάρχει τέτοια. Η διδασκαλία έγκειται στην εσωτερικευμένη μοιρασία του εξωτερικού βιώματος. Και συμπράττεται εντός και των δύο μερών που την απαρτίζουν... Άνευ αξιωμάτων! Βαθμολογία 7,5/10
Σκηνοθεσία: Terry Gilliam Παραγωγής: UK / Canada / France / 2009 Διάρκεια: 122'
Ένα αιωνόβιο τσίρκο γιορτάζει τον ξεπεσμό του. Σαν ξεθωριασμένο κουφάρι που σβήνει απ' τις κραυγές του χρόνου. Χωρίς την παύση της ύπαρξης. Καταδικασμένο στο ακατάπαυστο του αθανάτου. Και αν τα πάντα εξηγούνται αιτιοκρατικά, η φαινομενική τεκμηρίωση αυτής της αθάνατης ύπαρξης έγκειται στην εκπλήρωση των "πικάντικων" στοιχημάτων του Doctor Parnassus(Christopher Plummer) με τον διάβολο. Στοιχήματα που εμπλέκουν την αιώνια άβυσσο, τη μάχη μεταξύ καλού και κακού, καθώς τη θυγατέρα του Parnassus(Lily Cole) και τους φιλόδοξους εραστές της.
Ο Terry Gilliam οχυρωμένος στα προπύργια της φαντασίας, αυτής που τον χαρτογράφησε στον κινηματογραφικό Άτλαντα, εκτοξεύει πολύχρωμα παραμύθια σ' ένα μάλλον υποψιασμένο κοινό. Τα παραμύθια είναι αληθινά; Ή η αλήθεια είναι ένα παραμύθι; Όπως και να το διαβάσεις το "The Imaginarium of Doctor Parnassus" είναι ένα βύθισμα στους κόσμους της εναλλακτικής πραγματικότητας. Αυτής του ονείρου. Αυτής της αυτοσχέδιας ταξιδευτικής μηχανής που παρανομεί ασυστόλως κατά της ανέραστης γεγονοτολογικής υφής της πραγματικότητας. Του μοναδικού ανθρώπινου επινοήματος, έμφυτου και κατεκτημένου, που μεταφέρει το σάπιο του χειροπιαστού χωροχρόνου σε υποφερτές κλίμακες. Σε αθάνατες κλίμακες. Φαντασία, Τέχνη, παραμύθι, όνειρο: σαν να λέμε οι αιώνιες σταλαγματιές που αντιμάχονται τη λήθη του θανάτου. Του πραγματικού θανάτου.
Βέβαια αυτή η αιωνιότητα που θα συναντήσουμε στον Doctor Parnassus δεν οφείλεται σε κάποιον ατέρμονο χρόνο. Ούτε καν σε κάποιο άπειρο τόπο. Επίσης, σε καμία περίπτωση δεν οφείλεται στην κυριαρχία της Τέχνης, της φαντασίας και του παραμυθιού έναντι της ζωής. Τουναντίον. Η αιωνιότητα του ήρωα, αλλά και της ιστορίας, οφείλεται σε εκείνο το υπερόγκως ανυπόφορο συναίσθημα της παρακμής, παρελθούσας της ακμής. Η στιγμή της παρακμής, ή καλύτερα το στιγμιότυπο, ως αιωνόβιος οδυνηρός κόσμος. Εσωτερικός κόσμος. Και μόνη παρηγοριά θέρμανσης της εσωτερικής ψύξης η ύπαρξη κάποιου κινήτρου. Κίνητρο, όπως λέμε κινητήριο μόχλευμα κατά της δυσκαμψίας του γύψου της λήθης. Ακόμα και αν προέρχεται από την ψευδαίσθηση της φαντασίας. Στην ταινία, τα κίνητρα αυτά αποτυπώνονται εύκολα -και μάλλον άκομψα- μέσα από τα στοιχήματα του πρωταγωνιστή με τον διάβολο. Και αφού μιλήσαμε για τη νομοτελειακή χρονική αλληλοδιαδοχή ακμής και παρακμής, διαφαίνεται τραγικά ειρωνικός ο τρόπος που αυτή εφαρμόζεται στον σκηνοθέτη και καλλιτέχνη Terry Gilliam. Ίσως και ο Terry Gilliam, εν αγνοία του, ποιεί (γοητευτικές) προσωπικές ταινίες, στα πλαίσια μιας (μάταιας) μονομαχίας με τον νομοτελειακό ερχομό της προσωπικής παρακμής του.
Όπως και να διαβάσετε το "The Imaginarium of Doctor Parnassus", ο Gilliam συντηρεί τις εμμονές του, αυτές που τον ανέδειξαν, και μας χορεύει στο ταγκό της φαντασίας του. Ένα από τα πιο μεγαλόπνοα project του, παρά τις γνωστές πλέον δεισιδαιμονίες που το έπληξαν, φλερτάρει επίμονα με την αδιαφορία. Και αυτό οφείλεται στη δραματουργική αρρυθμία, στα άγαρμπα κομπιάσματα, αλλά και στην (ενίοτε) παρωχημένη σημειολογία του. Όμως, παρ' όλα τα προηγούμενα -όσο βαριά και αν ακούγονται- για τους εθισμένους στο άρωμα του μεγάλου παραμυθά, μια βουτιά στον μαγικό καθρέφτη κρίνεται άκρως απαραίτητη! Βαθμολογία 6,5/10
Το Amores perros αποτελεί το πρώτο μεγάλου μήκους σκηνοθετικό πόνημα του Alejandro González Iñárritu, και ταυτόχρονα το πρώτο μέρος της συνεργασίας με τον σεναριογράφο Guillermo Arriaga. Που αργότερα, συγκεκριμένα με την περάτωση της τρίτης τους ταινίας, δηλαδή το Babel, τα τσούγκρισαν. Πλέον, σχεδόν δέκα χρόνια μετά, και με την ολοκλήρωση μιας άτυπης τριλογίας, η τεχνική που χρησιμοποιεί ο Arriaga στο σενάριο και η σκηνοθετική στιβαρότητα του Inaritu έχουν γίνει πασίγνωστες. Αλλά ας αναφέρουμε την κεντρική ιδέα άλλη μια φορά. Ένα δραματικό γεγονός τοποθετείται στην καρδιά της δραματουργίας. Ωστόσο, το γεγονός αυτό καθ' αυτό δεν είναι παρά ένα τέχνασμα, εκ πρώτης άποψης εντυπωσιακό, που συνδέει ετερόκλητες μεταξύ τους ιστορίες. Έτσι και στο Amores perros, στην καρδιά της δραματουργίας τοποθετείται ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Το γεγονός αυτό καθ' αυτό, πέραν της συναισθηματικής υποβολής, δεν έχει κάποια ιδιαίτερη "χρηστική" αξία. Ωστόσο, η στιγμιαία σύζευξη των ατομικοτήτων που παρίστανται ή συμμετέχουν στο δυστύχημα, στέκεται η αφορμή για την αφήγηση τριών διαφορετικών και αυτόνομων ιστοριών.
Στο πρώτο (και ανιαρό) επίπεδο της επιφάνειας το Amores perros μοιάζει με ευτελή pop art. Με το κοφτό μοντάζ, την πληθώρα φώτων στους προβολείς, την καταναγκαστική pop μουσική, το συναισθηματικό άρμεγμα αλλά και την συμβολική υπερβολή. Και όμως ο Inarritu, χωρίς καμία διάθεση απενεχοποίησης των παραπάνω, μέσα από μια απύθμενη εμβάθυνση και μια ξεσαλωτική χρήση της "πολύχρωμης" φόρμας επιτυγχάνει να απογειώνει την ταινία του. Δίχως δισταγμούς και καλλιτεχνικούς περιορισμούς το Amores perros γίνεται ένα εξαιρετικά πολυσήμαντο δράμα. Απ' όποια σκοπιά και αν το κοιτάξεις και με όποιο κριτήριο. Και μιλώντας για κριτήρια αναφέρομαι περισσότερο στο κριτήριο του νεορεαλισμού και του μελοδράματος που τονίζονται και στα 154 λεπτά της κινηματογράφησης.
Οι "Αγάπες σκύλες" του Μεξικό κακοποιήθηκαν στην Ελλάδα με το προσωνύμιο "Χαμένες Αγάπες". Και τώρα, ο πρωτότυπος τίτλος, για χάρη του κειμένου μου, θα γνωρίσει άλλη μια κακοποίηση ακούοντας στο όνομα "Ο μικροαστός, ο αστός και ο ανένταχτος". Ανένταχτος με την ετυμολογική σημασία του άνευ τάξης. Και για να γίνω πιο ξεκάθαρος, άνευ κοινωνικής τάξης. Καθώς εδώ, η δραματουργία με πρόσχημα το αυτοκινητιστικό που αναφέραμε, προσπελαύνει και σφιγμομετράει την κοινωνική διαστρωμάτωση του Μεξικό.
Ο μικροαστός, του οποίου η προσωποποίηση είναι ο Gael García Bernal(Octavio), είναι ένα παράξενο ον. Ένα ον κακοποιημένο. Ποθεί όσο τίποτα το εύκολο χρήμα. Και τον λαμπερό, πάντα εξ αποστάσεως άγνοιας, κόσμο των celebrities. Είτε αυτός προέρχεται απ' την σημαντική στη ζωή του tv, είτε από το ποδόσφαιρο της επαλήθευσης του αντρισμού. Καθότι υπάρχει και μια σχετική και καλλιεργήσιμη ομοφοβία. Ο έρωτας, όπως και το χρήμα που προαναφέραμε είναι όνειρα και σχέδια μακρινά. Υπακούουν αμφότερα στις αυθαίρετα κατασκευασμένες και ωραιοποιημένες εικόνες του μικροαστού που συντηρούνται μέσω μιας εθελούσιας και εμμονοληπτικής άγνοιας. Άλλωστε η άγνοια εξισώνεται με την απόσταση που χωρίζει το μικροαστό από τους φιλόδοξους προορισμούς του. Και αυτοί οι φιλόδοξοι προορισμοί είναι η ελπίδα. Η εκφυλισμένη ελπίδα που θα σ' αναγκάσει να σηκωθείς ξανά και ξανά απ' τα αλλεπάλληλα στραπάτσα, κυνηγώντας ένα άδειο πουκάμισο. Ας μην ξεχάσουμε να αναφέρουμε πως ο μικροαστός σκύβει μόνο μπροστά στο σταυρό. Και σε κάθε αντικείμενο που δύναται να ασκήσει εξουσία σταυρού στη ζωή του.
Ο αστός, του οποίου η προσωποποίηση είναι ο Álvaro Guerrero(Daniel), είναι ένα ον ίσως πιο δραματικό. Στην ουσία πρόκειται για τον μικροαστό που έχει εκπληρώσει τις ανυπόστατες φιλοδοξίες του. Δηλαδή το εύκολο χρήμα, το φλερτ με τον κίβδηλο κόσμο των celebrities και τον καλογυαλισμένο έρωτα. Οι ανάσες έχουν ηρεμήσει απαλλαγμένες απ' το κυνήγι των ονείρων. Η άγνοια έχει παρέλθει. Καθώς ο αστός δεν αποσταίνει της πραγματικότητας που ονειρεύεται. Ζει εντός αυτής. Και τώρα που η σάρκα έχει ηρεμήσει, τώρα που το καράβι έχει φτάσει στο λιμάνι, τα τραύματα απλώνονται αμείλικτα κάτω από τη σάρκα. Οι γυαλιστερές, αυτές οι αυθαίρετα κατασκευασμένες, εικόνες ξεθωριάζουν. Ξεσκίζονται. Όχι όπως ξεσκίζει το δυστύχημα τη Valeria. Αλλά έτσι όπως η οικειότητα οδηγεί στην κατάκτηση, και η κατάκτηση στη συνειδητοποίηση του πλαστού των κομφορμιστικών ονείρων. Η αγάπη, μέσα σ' ένα μπαλόνι, ξεφουσκώνει. Όπως αδειάζει από συναισθήματα ο αστός. Που έρχεται αντιμέτωπος με τη θλίψη. Όχι της σάρκας -αυτή είναι μικροαστική-, αλλά της ψυχής! Πολύ εύστοχη και η παρομοίωση με το σκυλί. Εγκλωβισμένο κάτω απ' το πάτωμα, δηλαδή το κατώτερο επίπεδο της κοινωνικής κυριαρχίας, έχει παραδοθεί εξ' ολοκλήρου στους αρουραίους(μικροαστούς). Οι οποίοι όμως, με την όρεξη τους για το αστικό όνειρο, είναι ανίκανοι να θανατώσουν το αστικό πυροτέχνημα. Μόνο το αγγίζουν με τα λαίμαργα δόντια τους. Τέλος, να σημειώσουμε πως ο αστός δε σκύβει στο σταυρό. Ο αστός φιλάει το σταυρό. Όπως απλόχερα σκορπά τα φιλήματά του σε κάθε αντικείμενο που αποδίδει την αιτία της (ειρωνικής) κυριαρχίας του.
Αλλά τώρα ήρθε η ώρα του ανένταχτου. Αυτός είναι ο Emilio Echevarría(El Chivo). Δεν προσωποποιεί κάτι. Είναι μόνος του. Εντελώς μόνος. Είναι αυτός που είχε την αστική ζωή και την αρνήθηκε. Αν δεν αρνηθείς δεν έχεις σχήμα στο πορτραίτο. Είναι αυτός που ζει, ιεραρχικά, κάτω και απ' τον μικροαστό, και όμως δε συμμερίζεται ούτε τα πάθη του, ούτε τα όνειρά του. Ο ανένταχτος είναι αυτός που αποχαιρετά τις κοινωνικές δεσμεύσεις. Βαδίζει μόνος. Τα όνειρά του είναι ανώτερα. Απαλλαγμένα απ' το εγώ της ύπαρξης. Το τραύμα του ίσως βαθύτερο, βαρύτερο φορτίο. Η μοναξιά είναι η ποινή, ως επακόλουθο της μη αποδοχής του περιορισμού στη χαρτωσιά του πλαστού κόσμου. Η τιμωρία είναι η ματαιότητα. Που προκύπτει απ' τη βαθύτερη συνειδητοποίηση του ανέφικτου των ονείρων. Και της μοναδικής ιδιότητας του κόσμου, των προσώπων και των πραγμάτων να στερούνται νοήματος. Και τα βήματα είναι πόνος. Πόνος πάνω σε νεκρή γη. Μοναξιά σε χώμα από κάρβουνο και στάχτη. Δίχως σταυρούς. Δίχως φωτογραφία.
Για να κλείσουμε το κείμενο θα ήθελα να αναφερθώ σύντομα και στη χρηστική αξία που ενέχουν τα σκυλιά στη δραματουργία. Άλλωστε κάθε ήρωας διατηρεί και μια προσωπική σχέση με τα σκυλιά, τα οποία εκτός των άλλων διακρατούν και τη μία από τις δύο λέξεις του τίτλου. Τα σκυλιά μοιάζουν των αφεντικών τους, λέει μια παροιμία. Ο σκύλος του μικροαστού είναι φονιάς. Είναι άγριος. Η βούληση του δεν είναι κακιά, ούτε η πρόθεση του. Μόνο ξερνάει τη βία με την οποία διοχετεύεται καθώς εξωθείται στα κατώτερα κλιμάκια της ιεραρχίας. Ο σκύλος του αστού είναι είδος πολυτελείας. Πάντα χορτάτο. Ανίσχυρο σωματικά, και δέκτης μιας αγάπης φτηνής. Μιας συναισθηματικής χυδαιότητας που αυτοαποκαλείται αγάπη. Ο σκύλος του ανένταχτου, μοιάζει κι αυτός του αφεντικού του. Μόνο επιβιώνει. Δίχως ανώτερες επιδιώξεις. Είναι κουρασμένος απ' το δρόμο. Ενώ άλλος ένας σπαρακτικός και ευφυέστατος συμβολισμός απενεχοποίησης των κινήτρων της δολοφονίας και συναισθηματικοποίησης της απώλειας βρίσκεται στη συνάντηση του El Chivo με το σκύλο του μικροαστού.
